Bellen in de bliksem (Heleen Meijer)

De telefoon oppakken en even bellen lijkt zo normaal. Maar bij de Universiteit van Zambia (Unza) kan dat pas sinds twee jaar. Vóór die tijd werden er heel wat zolen versleten op de campus. Elke faculteit of afdeling heeft nog steeds een eigen boodschapper in dienst.

Als ik Mozes erop wijs dat hij eerst moet bellen als hij naar de andere kant van de campus wil gaan om een PC te configureren, zegt hij: 'o, ja'. Het duurt lang voordat iedereen gewend is aan de telefoon. De eerste anderhalf jaar was het nieuwe telefoonsysteem alleen voor interne telefoontjes te gebruiken. De Zambiaanse PTT (Zamtel) weigerde om de dertig (!) buitenlijnen aan te sluiten, Unza heeft een te hoge telefoonrekening uitstaan.
David, onze telecommunicatiemanager, hoort bij het Computer Centrum (CC). Waarom? Het CC beheert het glasvezelnetwerk, en de pabx'en ('private automatic branch exchange', automatische telefooncentrale) zijn hier rechtstreeks op aangesloten. Elk kantoor heeft een beperkt aantal poortaansluitingen op het netwerk gekregen. Hierdoor ontstaat soms de vreemde situatie dat je je telefoon moet inleveren, als je een printer of PC wilt aansluiten.
Unza heeft een telefoonsysteem dat zowel binnen als buiten Zambia. uniek is. Via een door de Vrije Universiteit Amsterdam gesponsord project heeft de universiteit 14 pabx'en aangeschaft, die verspreid zijn over de hele campus. Met zijn ruim 2000 medewerkers beschikt Unza over ruim 900 extensies. De moeder-pabx kan uitgebreid worden tot 3000 extensies en is daarmee de grootste in heel Zambia. Ter vergelijking met Nederland: elk middelgroot bedrijf in Nederland beschikt over een systeem met vergelijkbare capaciteit.
Wat maakt het ontwerp van het telefoonsysteem van Unza dan zo uniek? Het antwoord is eigenlijk blikseminslag. Kees Ritchie, technisch directeur Philips Zambia (sinds kort Specialised Systems Limited) vertelt dat tijdens het regenseizoen bijna de helft van zijn pabx-klanten last hebben van blikseminslag. Het afleiden via de aarde werkt alleen als er een kopermat ingegraven is, die continu nat gehouden wordt. Dit gebeurt alleen voor militaire doeleinden.
Unza had daarom een andere eis: geen koper in het hele ontwerp. Dat was mogelijk door gebruik te maken van het glasvezelnetwerk tussen alle faculteiten. De aansluiting van de pabx op het glasvezel kon alleen via een relatief dure en langzame modulatie en demodulatie. Op special verzoek van Unza heeft Philips Duitsland een 'line terminating unit' ontwikkeld. Deze unit vormt een 2Mb-verbinding tussen de cpu en de glasvezel. Na zijn introductie bij Unza wordt deze interface nu ook in Kenia, Pakistan en India gebruikt. En met succes: de afgelopen twee jaar is de bliksem niet ingeslagen in de pabx'en.
Unza heeft nu een prachtig telefoonsysteem staan, beschermd tegen blikseminslag. Daarnaast is dit de eerste pabx in Zambia die tegen fluctuaties in de stroom beschermd is. Tot nu toe is er dan ook geen uitval geweest. Maar met pabx blijft de afhankelijkheid van Zamtel. Van de 30 buitenlijnen zijn er gemiddeld 15 beschikbaar. Het algemene nummer van Unza is juist het nummer dat regelmatig uitvalt. Rechtstreeks inbellen met doorkiesnummers kan ook nog niet, want Zamtel heeft daarvoor de juiste apparatuur niet beschikbaar.
De pabx is uitgerust met een telefoonloggingsysteem. Dit is hoogst noodzakelijk. Er wordt veel misbruik gemaakt van de telefoon, zowel intern als extern. Bij grote bedrijven wordt vaak illegaal ingebeld. De lijnen worden van de telefoonpaal afgetapt, en er worden vooral veel telefoontjes naar het buitenland gemaakt. Ook bij de schakelkast zijn er mogelijkheden voor bijvoorbeeld personeelsleden, die toegang hebben tot de schakelkasten, om buiten de restricties van het telefoonsysteem te gaan.
Eerst wordt Philips erbij gehaald en beschuldigd van het fout programmeren van de pabx. Uiteindelijk kan het zelfs tot een zaak bij de rechter komen. Maar zo is het bij Unza nog niet gelopen.
Het grootste probleem is het gebruik door de werknemers. De meeste telefoons kunnen niet direct naar buiten bellen, behalve die van de faculteits- en afdelingshoofden. Via de operator kun je gesprekken aanvragen. Toegang tot een telefoon is lastig in Zambia, en studenten maken dan ook graag gebruik van de telefoon van bijvoorbeeld het faculteitshoofd om buiten de operator naar buiten te bellen. David controleert regelmatig de 'logs' om mogelijk misbruik op te sporen. Automatisering geeft prachtige mogelijkheden om efficiënter te werken maar vereist ook maatregelen om de mogelijkheden binnen de perken te houden.