Wat is cloud computing?

23-10-2012 08:01 | Door Henri Koppen | Er zijn 19 reacties op dit artikel | Permalink
Computable Expert
Henri Koppen
Henri Koppen

Cloud Computing Consultant

Expert van Computable voor de topics: Cloud Computing en BPM

Meer

Onlangs mocht ik een half uur praten op Nyenrode over cloud computing. Het thema was de praktische kant van cloud computing en diverse sprekers behandelde diverse onderwerpen zoals inkoop, overheid, wetgeving en mijn focus lag op privacy.

Als laatste spreker gaf Bouke Koelstra een vurig betoog over de nieuwe Capgemini cloud op basis van open standaarden en open source. Het Europese initiatief om (enterprise) organisaties te laten profiteren van een alternatief op de basis SaaS-stack (documenten, e-mail, agenda, chatten, voice, samenwerken).

Wat ik die dag veel zag terugkomen is de verwarring tussen allerlei termen zoals cloud, cloud computing, outsourcing, Iaas, Paas en Saas.. Natuurlijk is dit logisch omdat er geen officiele definitie bestaat en ook de definitie van NIST voor verwarring zorgt:

'Cloud computing is a model for enabling ubiquitous, convenient, on-demand network access to a shared pool of configurable computing resources (e.g., networks, servers, storage, applications, and services) that can be rapidly provisioned and released with minimal management effort or service provider interaction. This cloud model is composed of five essential characteristics, three service models, and four deployment models.'

Eigenlijk gaat het mis bij het woord model. Zo lijkt het dat cloud computing een model is en kun je met allerlei modellen (zoals service modellen en business modellen) de boel behoorlijk wazig houden.

Cloud computing is automatisering

Ik zal nogmaals een poging doen om uit te leggen wat cloud computing is. Het zwaartepunt van cloud computing zit in automatisering. Ofwel het vervangen van menselijke arbeid. Met deze automatisering kun je computers laten samenwerken om bronnen (resources) te leveren zoals rekenkracht en data.

Cloud computing heeft dus niets met het internet te maken, ondanks dat cloud computing vaak aangeboden en ontsloten wordt via het internet. Je kunt cloud computing dus prima realiseren binnen je eigen muren, al mis je hier potentieel bepaalde voordelen mee.

Ook de leveringsvormen (bij NIST Service modellen) zoals infrastructuur as a service, platform as a service en software as a service hebben niets te maken met cloud computing. Cloud computing kan prima zonder deze service modellen en je komt deze ook gewoon tegen zonder cloud computing. Ik zeg niet dat leveringsmodellen Iaas, Paas en Saas slecht zijn, integendeel, ik vind ze heel waardevol, maar ze staan los van cloud computing.

Ook cloud en cloud computing kunnen prima zonder elkaar. Cloud is niet anders dan een synoniem voor het internet.

Een voorbeeld
Laat ik proberen dit tastbaar te maken met voorbeelden waarin alles samen komt: Dropbox.

Dropbox is een cloud dienst - een internet dienst - en zij leveren in feite software as a service. Zij zijn echter geen cloud computing provider. Zij hebben de dienst gebouwd om een andere dienst heen, namelijk de Amazon Simple Storage Service (Amazon S3). Amazon Webservices (AWS) is wel een dienst op basis van cloud computing. Zij hebben dataopslag en consumeren van data geautomatiseerd op zodanige wijze dat je onbeperkt data op kan slaan en consumeren. Amazon is dus de cloud computing provider en Dropbox heeft een tool gemaakt die de dienst consumeert. Jouw data staat dus niet bij Dropbox, maar bij Amazon op de servers.

Als gebruiker van internet diensten weet je dus niet of deze op basis van cloud computing is of niet. Nu heb ik al vaker geschreven dat cloud computing voornamelijk uit de VS komt en dat zij enorm voorlopen met techniek, maar ook met schaal en toepassing. Cloud computing is heel toegankelijk gemaakt met diensten zoals Amazon Webservices en (Microsoft) Windows Azure. De diensten waren echt niet in één keer af, maar nu ze momentum beginnen te krijgen wordt hun voorsprong sneller groter.

Er wordt veel over cloud (computing) gesproken. Ook bij grote bedrijven en ook bij de overheid, bij de presentatie van Zsolt Szabo op Nyenrode gaf hij aan dat de UK een ambitie heeft om in 2015 voor 50 procent gebruik te maken van public cloud diensten voor de overheid. Als dit te toekomst ook voor Nederlandse overheid wordt weet je wat een werkzaamheden daar de komende jaren uitgevoerd gaan worden.

Elektriciteit

Er bestaat nog veel scepsis bij mijn collega's en ook bij overheden of cloud computing het nu gaat worden maar laat ik twee voorbeelden geven waarom ik denk dat deze scepsis onterecht is.

Begin vorige eeuw hadden veel fabrieken nog hun eigen stroomvoorziening. Toen de elektriciteitscentrales begonnen te komen waren er wellicht dezelfde discussies die nu gevoerd worden over cloud computing. Wat als de leverancier van stroom niet leverde? Wat moest ik met al mijn huidige spullenboel? Het is niet betrouwbaar! Achteraf gezien natuurlijk een zinloze discussie, maar nu zien we in feite hetzelfde gebeuren met cloud computing. Ik twijfel niet, geen seconde. Elektriciteit heeft overigens best wel overeenkomsten met cloud computing (en uiteraard ook verschillen), laat ik twee overeenkomsten met je delen.

1) Cloud computing bevat geen (eind-) functionaliteit, net als stroom geen functionaliteit bevat. Pas als je er een apparaat op aansluit krijgt het een functie en kun je er van alles mee doen.
2) Cloud computing is net als het opwekken van elektriciteit en het distribueren ervan behoorlijk complex, maar als eindgebruiker zie je daar niets van.

Of cloud computing nu geleverd wordt door Iaas, Paas of Saas, de eindgebruiker ziet de cloud computing niet.

Accountability

Als het gaat om het adopteren van cloud computing zie ik de volgende twee obstakels. Legacy, ofwel de huidige spullenboel waar de it op draait inclusief de software en kennis die in jaren is opgebouwd en werkt. Het andere obstakel is vertrouwen, maar daar onder zit de werkelijke reden; als je cloud computing adopteert en er gaat iets fout waardoor er een rechtszaak ontstaat of je data op straat komt te liggen dan moet je jezelf kunnen verantwoorden waarom je de keuzes hebt gemaakt die je hebt gemaakt en dat valt onder de noemer accountability; aansprakelijk gehouden worden (voor fouten). Eén van de aspecten die in dit verband worden aangehaald is de Patriot Act. Als je it-zaken uitbesteed aan een Amerikaans bedrijf zou de Amerikaanse overheid zich toegang kunnen verschaffen tot jouw data. Naast dat Europese landen net zoveel middelen hebben als de Amerikanen ofwel, Nederlandse overheid kan zich ook toegang verschaffen tot data die je bij je it-leverancier hebt ondergebracht, moet je jezelf afvragen waarom dit nu zo bedreigend is. Het kan natuurlijk zijn dat je de Amerikaanse overheid niet vertrouwt omdat zij jouw data kunnen gebruiken om handelsvoordelen te doen, maar dat zou je kunnen mitigeren door een goede risico analyse te doen of te besluiten geen zaken te doen met bedrijven uit de VS.

Misvattingen

Twee misvattingen die ik op Nyenrode overigens hoorde en nu even wil adresseren zijn deze: Als een cloud computing provider gehackt wordt ligt meteen alle data op straat, en als je data opslaat in de cloud kunnen andere mensen, bijvoorbeeld de mensen bij de leverancier, jouw data inzien.

Goede cloud computing providers hebben maatregelen genomen om data per klant gescheiden en beschermt op te slaan. Toen Google gehackt was een tijd terug (via een pc van een Google medewerker), probeerde de hackers bepaalde email accounts in te zien. Het is niet duidelijk welke mailboxen ze gezien hebben, maar het is wel duidelijk dat ze niet zomaar bij alle mailboxen konden komen. Cloud computing providers zoals Google en Amazon zijn zeer goed in het beveiligen van hun systemen. Ik steek mijn handen ervoor in het vuur dat zij meer weten van beveiliging dan 99.9 procent van de niet-it-ondernemingen in de wereld.

De tweede misvatting, dat jouw data bij een cloud computing provider altijd door die cloud computing provider ingezien kan worden is ook echt een misvatting. Er zijn mogelijkheden om data te versleutelen voordat je ze in de cloud opslaat en er is niemand die het zonder de sleutel kan inzien. De toegankelijkheid leidt daar natuurlijk wel onder, maar het gaat erom dat er gewoon mogelijkheden zijn. Ik heb bijvoorbeeld een grote backup van mijn bestanden op de Amazon Glacier-dienst opgeslagen. Deze zijn versleuteld verstuurd en niemand bij Amazon kan ze inzien. Bij het terughalen van die bestanden (als dit nodig is) vergt dan wel een extra bewerking maar aangezien het om incidenten gaat is dit acceptabel.

Wat verandert er door cloud computing?

Dat cloud computing voor veranderingen zorgt lijkt me duidelijk. Als minder it bedreven wordt binnen de organisatie zullen er banen verdwijnen en verplaatsen en in ieder geval anders worden. Een it-afdeling krijgt hiermee een behoorlijke verandering te verwerken. Maar vergis je niet! Ondanks dat cloud computing een aantal complexe zaken minder complex maakt door automatisering blijven veel zaken gewoon op eenzelfde manier complex. Ik hoorde op de bijeenkomst nog de opvatting dat er minder ontwikkelaars nodig zijn en dat is maar voor een klein deel waar. Cloud computing maakt bedrijfsprocessen niet minder complex, Websites moeten nog steeds gemaakt worden en software nog steeds ontwikkelt, alleen de schaal waarop deze geconsumeerd kunnen worden is enorm gegroeid.

De winst van cloud computing

Maar waar zit nu precies de winst in met cloud computing? Waarom wordt cloud computing nu zo aangeduid als de grootste verandering van de laatste jaren? Waarom 'moeten' alle bedrijven nu over op cloud computing?

Het zit niet in de gebruikelijke voordelen die zoveel genoemd worden zoals alleen betalen voor wat je gebruikt, flexibiliteit, schaalbaarheid, et cetera. Dat zijn inderdaad mooie voordelen, maar dat is niet de crux. De crux zit hem in de automatisering, ik kan dat niet genoeg onderstrepen.

Wat ik vaak zie is dat servers ingericht worden, dat er daarna software op wordt geïnstalleerd, dat firewalls geconfigureerd worden en veiligheidscertificaten aangebracht. Dat als een afdeling extra capaciteit nodig heeft er naast een proces ook nog een it-afdeling moet worden ingeschakeld, en ga zo maar door.

Cloud computing is complex, maar voert deze complexe zaken uit op basis van goed doordachte automatisering. Door standaardisatie ontstaan ook mogelijkheden voor zelfbediening en zelfbediening is een zeer krachtig principe achter cloud computing.

De werkelijke besparingen zitten dus niet alleen in dat de dienst vaak goedkoper levert dan dat je zelf kunt produceren, maar ook dat je gehele it-bedrijfsvoering extreem veel simpeler kan. Veel minder menselijke handelingen en de medewerkers die je hebt krijgen een hefboom effect.

25 jaar geleden moest je code kloppen om software te maken. Dat is nog steeds zo, maar wat veel mensen niet weten is dat de code van nu zeer veel krachtiger is dan de code van vroeger (ondanks dat die code van vroeger nog steeds heel belangrijk is). Als je in C++ een formulier moet maken met wat knoppen en invulvelden was je zo een paar honderd regels code verder. Met C# is dat enkele regels code waar veel minder fout kansen in zitten (omdat veel code op de achtergrond geautomatiseerd gegenereerd wordt) . Wat ik hiermee wil zeggen is dat er op het eerste gezicht niet veel veranderd lijkt, maar dat door een stukje automatisering op de achtergrond er een enorme hefboom is ontstaan.

Zo is het ook met cloud computing. We gebruiken nog steeds servers, harde schijven en een gangbaar OS, maar door automatisering zijn er zeer veel handelingen die niet meer met de hand hoeven te worden uitgevoerd.

Dit is een valkuil waar traditionele it'ers nog vaak instappen door 'oude wijn in nieuwe zakken' aan te halen. Ze zien nog steeds dezelfde dingen die ze vroeger ook zagen, maar hebben de automatiseringsslag die uitgevoerd is gemist en zijn blijven hangen.

Als je dus cloud computing groot wilt maken in Nederland en Europa weet je nu in ieder geval waar je het moet zoeken. Denk groot, denk in automatisering, denk in zelfbediening. En denk aan de gids die je hiermee kan helpen...

 

Reacties op dit artikel
De redactie vindt deze reactie: OKL. Blom, 23-10-2012 9:13
Waar je niet over spreekt bij mogelijke toegang tot je data, is dat bepaalde overheden de vrijheid nemen (in wetten vormgegeven) om toch in die data te kijken. Encryptie mag alleen als deze overheden het kunnen ontcijferen, anders ben je als cloud leverancier strafbaar.
Voor 'gewone' bedrijven misschien niet zo'n bezwaar, maar voor overheidsinstellingen geldt dat je daardoor de gegevens van personen openbaar maakt. En dat is wettelijk verboden in Nederland en Europa.
Zie http://www.centric.eu/NL/Default/Innovatie/Blogs.aspx/2012/10/17/Amerikaanse-toegang-tot-de-Nederlandse-cloud en het onderzoek waarop deze blog is gebaseerd: http://surfsites.nl/cloud/download/Clouddiensten_in_HO_en_USA_Patriot_Act.pdf
De redactie vindt deze reactie: OKDaan Akkerman, 23-10-2012 9:30
Henri, bedankt voor deze heldere beschrijving. Er is inderdaad veel verwarring over wat cloud computing is, omdat er te snel naar de technische details wordt gekeken. Daarom is het goed, zoals jij doet, om een aansprekende analogie te gebruiken. Electiciteit is een bekende, maar je kunt de landbouw of de industrie nemen. Ook daar heeft schaalgrootte en mechanisatie de ambachtelijke productie verdrongen. De kant-en klare eindproducten gaan naar de supermarkt, waar de klant vervolgens een geïnformeerde keuze maakt uit het aanbod en direct kan consumeren. Cloud computing is niets anders dan de industrialisatie van IT. Eigenlijk een hele logische en onvermijdelijke stap in de volwassenwording van de bedrijfstak.
De redactie vindt deze reactie: OKSimon van den Doel, 23-10-2012 9:36
Henri,
 
ik ben het niet eens met je focus op automatisering van processen. Dit is voor mij zeker niet het belangrijkste kenmerk van cloud computing. Ik vind het begin van de definitie van NIST veel belangrijker: "Cloud computing is a model for enabling ubiquitous, convenient, on-demand network access to a shared pool of configurable computing resources" Kortom: flexibiliteit, schalen van 0 naar 'oneindig' op basis van de behoefte. En of Amazon dit nou geautomatiseerd heeft of niet, daar wil ik me niet druk over maken. Net als dat ik ervan uit ga dat Nuon mij de stroom levert die ik op dat moment nodig hebt: of ik nou een feestje heb of op vakantie bent: ik krijg wat ik nodig heb en ik betaal voor wat ik gebruik.
De redactie vindt deze reactie: GoedAndre Salomons, 23-10-2012 10:25
Misschien is dit voor de redactie een reden om wiki pagina's toe te gaan voegen aan de site. Hier kunnen dan heldere definities over Cloud, Cloud Computing, Cloud security en alle ICT gerelateerde begrippen een mooi plaatsje krijgen en onderhouden worden door de experts......
 
Experts hoeven dan niet in herhaling te vallen en iedereen weet dan waar iets gevonden kan worden.
 
Bijkomend gevolg in een snelle industrie is dat begrippen dan actueel kunnen blijven.
De redactie vindt deze reactie: OKReza Sarshar, 23-10-2012 11:55
Je weet toch al dat ik meestal niet op een cloud artikel reageer. Ik denk altijd dat de problemen rondom cloud computing /service opgelost worden als dit verschijnsel verder ontwikkeld wordt en meer vorm en standaarden krijgt. Ondanks dat wil ik op een aantal punten uit je artikel reageren
 
Cloud betekent voor me “ontzorgen en ontlasten”. De afhaaltent bij me op straat is ook voor mij een Cloudleverancier! Want ze ontlasten me van het gedoe rondom koken. Wanneer we de ict activiteiten in twee groepen computing en diensten verplaatsen dan kunnen we ook de ontzorging en ontlasting hierin realiseren. Daar zijn verschillende oplossingen voor.
 
Als ik jouw artikelen waarin je voor Cloud opkomt naast elkaar leg dan zie ik drie namen die altijd in je artikelen voorkomen: Dropbox, Amazon en Google. Ik krijg het gevoel dat je aandelen van deze leveranciers gekocht hebt! Ik zie dat je pleidooi altijd gebaseerd is op deze diensten en aanbieders. Wil je hiermee zeggen dat we in Nederland nog geen volwassen cloud leverancier hebben?
 
Vertrouwen is het fundament van de acceptatie en adoptie. De consument ziet ook dat Cloud “nog” niet alles wat ermee beloofd wordt kan waarmaken en daarom wachten ze met adoptie daarvan exact zoals de adoptie van de elektriciteitscentrales. Tot die tijd zal consument gebruik maken van losse diensten/online-software, hierdoor houden ze de risico`s van dit verschijnsel (cloud) beperkt.
 
Ik zal aan je integriteit als ondernemer twijfelen als je me adviseert om te besluiten geen zaken te doen met bedrijven uit de VS alleen omdat de wetgeving in VS i.c.m. de cloud leverancier en mijn concurrentie in dat land niet allemaal op een lijn komen staan! Ik zal eerder zeggen dat ik het contract van deze leverancier in de prullenbak gooi dan naar dit advies luisteren. Zaken doen met bedrijven uit VS is iets wat je als ondernemer nodig hebt voor je business en reputatie. Hoe zou je deze kans en droom als ondernemer omwille van een Cloud leverancier aan de kant kunnen zetten?
 
De misvattingen die je benoemd hebt zijn afkomstig uit gebrek aan standaardisaties en regels. De ene aanbieder hanteert andere regels dan de andere. Wanneer cloud een grondwet/richtlijnen/standaardisatie/framework krijgt waar alle leveranciers zich aan moeten houden dan kunnen de misvattingen zoals je benoemd hebt zich niet meer voordoen.
De winst van cloud zoals je het benoemd hebt kun je ook in house realiseren. Door het moderniseren van je ict processen kun je alles geautomatiseerd laten lopen, dat noemen ze “IT Orchestration”. Ik denk dat je je daarin vergist.
 
Het omzetten van mijn ict processen in het dienstmodel van cloud is niet zo eenvoudig als men denkt. Het berekenen van een ROI voor deze verandering is ook niet simpel. De duidelijkheden rondom verschillende zaken (technisch en juridisch) zijn nog niet verschaffen. Deze en nog meer andere punten maken de cloud “nog” voor me onbegaanbaar. En tot die tijd hoor ik de leveranciers en cloudbegeleiders roepen dat cloud winstgevend is!
De redactie vindt deze reactie: OKRik Harmsen, 23-10-2012 12:05
Beste Henri,
Privacy is een groot goed, waar we zuinig op moeten zijn. Het is te bedrijven, die overwegen hun data in handen van een cloud provider te geven, aan te raden dat ze navraag doen naar de maatregelen die de cloud provider heeft getroffen om de data ook echt te beschermen. Van een cloud provider mag worden verwacht dat hij daar transparant over is.
Een ander nog niet genoemd risico is het risico van een faillissement van de cloud provider. Zijn in dat geval de data wel beschikbaar? Zie daarover: http://rikharmsen.blogspot.nl/2011/12/bent-u-ook-helemaal-in-de-wolken.html
Ik ben benieuwd of je mijn mening deelt.
De redactie vindt deze reactie: OKPim Bilderbeek, 23-10-2012 13:01
Ik denk dat het zwaartepunt niet perse in de automatisering zit. Het draait bij cloud computing om zowel de omschakeling van fysiek, handmatig, en geplande IT resources naar virtuele, geautomatiseerde, direct beschikbare resources als ook om de omschakeling van het eigendom, controle en beheer van die resources in eigen hand hebben naar het uitbesteden daarvan. Het ultieme snijvlak van die twee noemen we de public cloud, hierbij worden zowel IT beheer als infrastructuur gedeeld met anderen en geautomatiseerd geleverd waardoor schaalgrootte en flexibiliteit ontstaat.
 
Overigens is cloud computing een middel en geen doel. Eerst komt het business doel, dan pas de realisatie daarvan. Bij elke IT investering moet je een afweging maken tussen architectuur en beheer in eigen hand houden (meer controle) of delen (sneller bechikbaar stellen).
 
Als laatste is cloud computing de ultieme democratisering van IT resources. Immers, met een swipe van de credit card bestelt de marketing manager zijn salesforce.com werkplekken waarbij de IT afdeling links ingehaald wordt. De ultieme versmelting van business en IT. En dropbox is gewoon gratis en voor iedereen.
De redactie vindt deze reactie: OKHenri Koppen, 23-10-2012 13:35
Bedankt voor de reacties, ik zal ze allemaal adresseren, maar moet dit even uitstellen tot laat op de dag.
De redactie vindt deze reactie: GoedRuud Ramakers, 23-10-2012 14:35
Beste Henri
 
Ik vind je kijk op Cloud Computing interessant. Wat ik jammer vind is dat je als deskundige, toch weer de definitie van Cloud Computing aanzwengelt. Er zijn honderden definities en ieder kan er zijn eigen draai aan geven. Ik ben blij met de definitie van het NIST, want die geeft mijn inziens duidelijkheid. Als je als deskundige hier weer je eigen lat tegen legt, help je niet duidelijkheid te schapen. Dat zie je al aan de reacties.
 
Voor mij is automatisering niet het belangrijkste van de diensten die worden geleverd. Dat is een bijkomende zaak. Voor mij staan de karakteristieken die in de NIST-definitie genoemd worden centraal. Deze karakteristieken maken het juist mogelijk, waarom "Cloud" -diensten, welke er dan ook onder vallen, zo succesvol zijn, voornamelijk bij de eindgebruiker.

1. On demand, self service, de marketing manager kan vanuit zijn luie stoel, zelf zijn website migreren of installeren, zonder dat hij maanden op de IT afdeling moet wachten. 2. Ubiquitous network access. Onafhankelijk van locatie, onafhankelijk van type device, Ipad, PC, smartphone etc, zonder dat je een of andere client hoeft te installeren, toegang tot je applicaties. Heel eenvoudig. En ja, dit is voornamelijk via het Internet. 3. Location independent resource pooling. Delen van resources met anderen. Dit drukt de kosten maar levert nog veel meer profijt op. 4. Elasticity. Altijd voldoende capaciteit, onafhankelijk de de situatie waar je je als bedrijf of consument in bevind. 5. On demand. Niet investeren, gebruiken en betalen (al dan niet door middel van je privacy) naar aanleiding van gebruik.
 
Deze 5 karakteristieken zijn essentieel en zou je moeten kunnen toepassen op alle diensten die leveranciers aanbieden onder de naam Cloud. Voldoet men aan eentje niet (en dat is bij velen aanbieders het geval), dan heb je misschien een goede dienst, maar geen Cloud-dienst, maar ja wat wil een definitie zeggen.
 
Eigenlijk is het essentieel (en hier is niets aan gewijzigd) dat de dienst doet wat hij behoort de doen op een zo efficient en flexibele manier, zodat hij past bij het gebruik van de consument of de behoefte van het bedrijf. En dan liefst zonder restricties in tijd, complexiteit, risico’s en budget. Gewoon zoals ICT altijd beloofd was, het leveren van productiviteitsverbetering. Niet komen met features, en upgrades, die wel de kast van de leveranciers spekken, maar niet de productiviteit van de bedrijven verbeterd.
 
De werkelijke kracht van de ontwikkelingen in de Cloud en dus ook de werkelijke winst van "Cloud Computing" zit hem wat mij betreft in collaboratie, samenwerking. Samenwerken door data te sharen met elkaar, b.v. het vastleggen van gegevens aan de bron en dan door de gehele keten gebruik maken van dezelfde informatie. Samenwerking op het gebied van processen, waar bedrijven binnen een bedrijfskolom processen met elkaar sharen, Paypall achtige oplossingen, en het sharen op het gebied van documenten, zoals we dat met Google al doen.
 
Deze samenwerking, waar we vroeger niet toe in staat waren, gooien administratieve processen overhoop, knippen bedrijven in stukken en zorgen voor herdefinitie van ketens en maakt het mogelijk dat we netwerken van bedrijven krijgen die nieuwe producten kunnen leveren. Deze samenwerking, die door de mogelijkheden van voornamelijk SaaS-diensten wordt gecreëerd, brengt niet alleen verandering binnen de IT organisatie, maar binnen de gehele organisatie teweeg. Er zal anders gedacht worden over klanten, leveranciers, concurrenten en medewerkers. Daarom voorspellen de Gartners en Forresters ook de grootste groei in de SaaS markt. En ja deze verandering heeft niet alleen consequenties dat IT-jobs veranderen en verdwijnen naar India, maar ook banen van andere hoogopgeleiden. Repeterende inteligente activiteiten, zullen uitgevoerd worden in “lage lonen landen”. In de US werken radiologen al niet meer buiten kantoortijden. Buiten kantoortijden wordt dit in India uitgevoerd. Dit hoeft niet slecht te zijn, indien we hier juist op inspelen. Inspelen door ons te specialiseren en door de juiste vertaalslag te maken in processen en de hiervoor benodigde Cloud-diensten.
 
En als je denkt dat die samenwerking niet plaats gaat vinden buiten het bedrijf, denk dan eens hoe er 20 jaar geleden over ERP gedacht werd. Je gaat toch niet je gegevens van de fabriek aan de afdeling verkoop bekend maken?
 
Kortom, met de Cloud staan we nog pas aan het begin van de revolutie. Vaak wordt aan Iaas gedacht en veel gefocust op de private cloud. Maar delen blijft niet binnen de bedrijfsmuren.
 
Het gemak maakt het mogelijk dat van diensten gebruik worden gemaakt. De consumerization zet door. Medewerkers binnen ketens laten zich niet meer beperken door de IT, en ook niet door bedrijfsgrenzen. Tussen de 20 a 30 % van de Information worker (onderzoek) maakt gebruik van dropbox. (Algemene voorwaarden worden niet gelezen). 80 % van de information worker gebruikt zijn privé e-mail om wel eens zakelijk e-mail te versturen. Dit ondanks dat het door company policy verboden is. Het gemak (de 5 karakteristieken) maakt het mogelijk. En dat wat mogelijk is, wordt gebruikt.
 
Vergelijkende weer met elektriciteit, heb je gelijk. Door het centraal aan te bieden en te sharen, kun je processen automatiseren om zo de kosten van de operatie te drukken. (resource pooling).
 
Al met al, mijns inziens is de discussie betreffende of iets Cloud heet of niet irrelevant. De ontwikkeling van de diensten en de karakteristieken die deze diensten hebben, zet de verandering in. Laat daarom de definitie kwestie over aan instanties die zich hierop willen specialiseren, zoals het NIST. Laten wij als deskundigen zorgen, dat Nederland zijn concurrentiepositie verbeterd door snel de winst te halen die er met Cloud-achtige diensten te behalen is.
De redactie vindt deze reactie: OKEwout Dekkinga, 23-10-2012 15:05
Henri,
 
Dat je een onwrikbaar geloof hebt in de cloud en cloud computing is ondertussen bekend omdat je telkens dezelfde mantra herhaald. Ook ik ga in herhaling vallen door te zeggen dat er een groot verschil zit tussen ik en wij, de omvang van de business die naar de cloud gaat. De wijze waarop jij encryptie gebruikt voor de opslag van een backup in de cloud zal naar mijn mening waarschijnlijk niet werken voor een bedrijf met honderden werknemers en of Dropbox de juiste keus is betwijfel ik ook wel een beetje gezien ervaringen van anderen met MegaUpload. Als je het kleine niet leert, doe je het grote al gauw verkeerd en dat is zeker het geval met cloud computing waarbij je tenslotte ook rekening moet houden met multitenancy, de basis van zowel een groot deel van de automatisering in de cloud als ook de voordelen van schaalgrootte.
 
Nu kunnen w eindeloos blijven discussiëren over definities maar ik denk dat we het erover eens zijn dat cloud en cloud computing een fantastische oplossing biedt omdat de 'lego stenen' van deze taxonomie het mogelijk maken om snel, eenvoudig en goedkoop IT services te bieden. Cloud computing is tenslotte een soort framewerk waarbij techniek en processen op zodanige manier geïntegreerd zodat we ons niet druk hoeven te maken over allerlei details in de architectuur. Net als de ontwikkelingen in programmeertalen hoef je tot op zeker hoogte dus geen aandacht meer te besteden aan allerlei interfaces en communicatie omdat deze 'gepackaged' zijn en als service vanuit een catalog aangeboden worden. Een soort Object Oriënted computer paradigma dus waarbij de details vooral zitten in de keus van je cloud platform omdat hier behoorlijke verschillen zitten tussen Amazon, Microsoft, Google en open sources oplossingen zoals bijvoorbeeld OpenNebula.
 
Ik refereerde in mijn laatste opinie: 'De winst van cloud computing' bijvoorbeeld aan de verschillende oplossingsrichtingen die leveranciers kiezen in de datalaag. Het gaat tenslotte nog altijd om de data welke in tegenstelling tot servers en applicaties niet zo makkelijk vervangbaar zijn als deze verloren gaat, beschadigd raakt of niet meer toegankelijk is. De spreekwoordelijk wijn die je inderdaad met transitie naar de cloud van flessen in zakken kunt doen maar niet gemorst mag worden of door een onjuiste opslag de kans mag krijgen te verzuren.
De redactie vindt deze reactie: OKMartin, 23-10-2012 19:31
Beste Henri,
 
Mooi artikel. Een aardig inzicht in de technische kanten van Cloud Computing en het al dan niet gebruiken ervan.
 
Het ontzorgen is zeker waar, maar puur voor de inrichting van de technische architectuur. De ontzorging op back-ups vindt pas plaats indien je dat contractueel kan afstemmen met jou cloud provider (dus niet met Amazon, tenzij je een heel groot contract afsluit). De zorg voor inkijken in data is inderdaad niet zo heel interessant. Behalve voor de bedrijven die met de Nederlandse privacy regels aan de slag moeten zoals ziekenhuizen, zorgverzekeraars en bijvoorbeeld de overheid zelf. Voor het exporteren van data naar een niet EU land heb je toestemming nodig (ofwel van de overheid ofwel van al je klanten). Als een derde partij (niet jijzelf of de cloudleverancier) bij je gegevens kan dan heb je ook al wat uit te leggen.
En tot slot heb je ook nog iets als beschikbaarheid en failover mechanismen, die zijn zelfs niet altijd binnen één provider te vinden en meestal moet je daar zelf achteraan. Bij Amazon moet je zelf zorgen dat je spullen in meerdere regio's gehost worden om er zeker van te zijn nooit data kwijtraakt en écht de 99,9% beschikbaarheid (of beter) krijgt.
 
Andere cloud computing oplossingen zijn dan beter geschikt, zoals nu KPN heeft opgezet (CloudNL) en misschien ook wel die van CapGemini (betwijfel ik, want die vallen volgens mij ook onder het bewind van de PatriotAct).
De redactie vindt deze reactie: OKHenri Koppen, 23-10-2012 23:28
@L. Blom
Versteutelen mag gewoon. Anders zou *niemand* zijn data meer kunnen beschermen. Als er alleen aanleiding toe is om je data in te zien zou je eventueel de sleutel tot je data moeten geven, maar dat is zeker nog geen wet en dergelijke! Je zet mensen hiermee op het verkeerde been. Daarnaast heb je het over persoonsgegevens, een organisatie heeft ook zoiets als privacy. Ondanks dat je mooe stukken aanhaalt zijn ze niet relevant in mijn context dat je data kunt versleutelen voordat je het in de cloud zet. Dit is ook voor overheid gewoon toegestaan.
 
@Daan: Dank voor je toevoegingen.
 
@Simon: Bepaalde onderdelen die ik schrijf interpreter je anders dan ik ze bedoeld heb. In mijn verdere antwoord ga ik hier dieper op in.
 
@Andre: Leuke suggestie. wellicht komt er wel onenigheid. Wat is de juiste definitie? Want in mijn ogen zijn bepaalde dingen erg helder, maar zijn er ook grijzen gebieden. De defintie van water, of van industrie kan gegeven worden, maar cloud computing is in zichzelf een onhandige naam.
 
@Reza: Reza je reageert altijd op cloud computing met de boodschap dat je niet op cloud computing wilt reageren :-) :-) Tja dat cloud voor jou ontzorgen betekent maakt het begrip niet veel duidelijker :-) Cloud als sysoniem voor internet vind ik sterker. En meestal noem ik overigens ook Microsoft als ik het over cloud computing heb. Het klopt dat we in Nederland in mijn ogen nog steeds geen cloud *computing* leverancier hebben. CloudVPS timmert leuk aan de weg en is ook met de adoptie van OpenStack bezig en ik juig dat ten zeerste toe, cloud leverancier wil ik hen wel noemen, maar cloud computing, misschien in de nabije toekomst.
 
Laat ik 1 ding duidelijk maken. Je kunt steggelen of cloud computing het wordt of niet, maar je hebt redelijk kans dat er een moment komt dat je beseft dat cloud computing het word en je te laat bent. In deze tijd kan falen zeer snel gaan. Kijk naar Kodak, Nokia, RIM en zelf Microsoft. Die maakte allemaal foute inschattingen over bepaalde adoptie snelheden. Kijk hoe Microsoft zijn stinkende best doet goed te worden in cloud computing, kijk hoe Oracle en bijvoorbeeld Dell (maar ook HP) ineens inzetten op cloud computing. *elk* groot IT bedrijf in de wereld is bezig met cloud computing en allemaal zijn ze bang de boot te missen! Je kunt dus twijfelen en wachten tot cloud computing “volwassen” is, maar dan zul je moeten concurreren met al die andere bedrijven die laat instappen.
 
Of je zaken doet met een VS bedrijf moet je zelf weten, dat is onderdeel van een risico analyse. Dit geldt ook voor certificeringen (en de audits daarop). Maar VS overheid heeft geen bevoegdheden die EU overheden niet hebben! Ook dit valt onder risisco analyse: Hoe erg is het als een overheid jouw data in kan zien? Is gewoon een afweging.
 
@Rik: Klopt helemaal! Zorg voor een goede risico analyse en voor een goede exit strategie. Als je die niet hebt ben je niet goed bezig. Maar dit is geen reden om cloud computing niet te adopteren. Overigens staat persoonlijke privacy onder druk, dat is inderdaad een zorgpunt, maar staat los van dit stuk.
 
@Pim: Je hebt 100% gelijk als je zegt dat cloud computing geen doel is, net als stroom geen doel is.
 
@Ruud: Bedankt voor je mooie betoog. Ik snap wat je zegt over dat een heldere definitie belangrijk is, alleen blijkt dat mensen Iaas, Paas en Saas als cloud computing zien en dan kan ik me dus niet vinden in de definitie. Met de manier waarop ik met cloud computing om ga is het veel zuiverder. Voor de voordelen van de klant of gebruiker van cloud computing staat de automatisering inderdaad niet centraal, net als de opwekking en distributie van stroom ook niet centraal staat bij de gebruiker. Het staat echter *wel* centraal bij de aanbieder van cloud computing! En dat is de valkuil die ik in meer reacties zie. Voor de klant of eindgebruiker is cloud computing in feite worst en profiteert deze inderdaad van de voordelen van de karakteristieken van cloud computing, of de betekenis van (zelfbediening, schaalbaarheid, et cetera). Maar er zijn dus twee partijen als het gaat om cloud computing. De opwekker (producent) en de gebruiker (klant, gebruiker, afnemer). Waar het om gaat is dat je geen cloud computing kan aanbieden als je niet heel erg geautomatiseerd bent! Simple as that. Hier kom ik nog terug bij mijn reactie op Ewout.
 
Cloud computing zorgt niet voor samenwerken en flexibilteit, dat doet de software. En wat je vaak ziet is dat die software gebaseerd is op cloud computing, maar dit kan ook prima zonder cloud computing.
 
@Ewout: Je hebt volgens mij de vooronderstelling dat ik cloud computing vooral als mijn persoonlijk voordeel zie en ik geen ervaring heb met “enterprise”. Ik heb op mijn beurt de vooronderstelling dat je de praktische toepassing van cloud computing voor de enterprise niet serieus onderzocht hebt. En Dropbox zie ik niet zozeer als de oplossing voor de enterprise en dit heb ik volgens mij ook nooit beweerd. Het principe van data voor de enterprise opslaan in de public cloud (aka Amazon AWS, Microsoft Azure of wat mij betreft Google Apps) is echter een reeele optie en mogelijkheid *inclusief* encryptie! And guess what! Er zijn veel enterprises die dit ook gewoon doen! Er zijn dus veel grote bedrijven die data opslaan in public cloud.
 
In de UK is de overheid bezig (middels o.a. CloudStore) om overheidsdiensten niet alleen aan te bieden via de public cloud, maar dat je jezelf in de basis zou kunnen valideren met je Facebook account! Tuurlijk, als je je paspoort op gaat halen zal je iets meer moeten laten zien.
 
Er komen echt nog wel vervolg artikelen waarin ik bepaalde aspecten nader toelicht. En nogmaals als het gaat om cloud computing zijn er minimaal twee partijen, de opwekkers en de gebruikers. Cloud computing voor de gebruiker leidt tot allemaal voordelen die Ruud ook mooi aanhaalt (een gebruiker is ook diegene die de dienst van een cloud computing provider afneemt en deze weer doorgeeft aan een partij die het aan diens klanten aanbied als software as a service).
 
Maar de basis is het samenwerken van computers door middel van automatisering, daarna komt pas de distributie, afname mogelijkheden en consumptie. Als je deze goed gescheiden houdt wordt het besef steeds beter wat cloud computing is. Als je teveel samenpakt wordt cloud computing een container begrip en daardoor minder goed begrepen.
 
Mijn stuk richt zich dus ook op de aanbieder van cloud computing. Die zal zich dus moeten richten op het automatiseren omdat dan pas de hefboom ontstaat. Ik weet uit eerste hand dat dit besef er veelal nog niet is. Zoals je weet heb ik groot respect voor Google en Amazon en in iets mindere mate Microsoft omdat zij in mijn ogen voorop lopen. Maar ook ik ben zeer vurig voorstander van dat er partijen in Europa opstaan en eindelijk snappen waar het omgaat (automatisering --> zelfbediening --> schaalgrootte). En leuk als er goede regeltjes voor komen, maar als we daarop moeten wachten zijn we gewoon te laat.
 
Het mooie van OpenStack vind ik dat ze zich richten op een OS voor cloud computing (op basis van open source en volgens mij open standaarden), maar ik heb er nog te weinig kennis van om te zeggen of ze goed bezig zijn.
 
En wat betreft grote bedrijven, leer cloud computing te omarmen, leer het eventueel om het zelf op te wekken, want als je een paar jaar wacht om er dan mee te beginnen kan in deze snel veranderende wereld wel eens een verkeerde keuze zijn.
 
Als laatste nog een vermelding voor Cordys en Mendix. Twee bedrijven die volgens mij heel knap bezig zijn om bedrijfsprocessen en automatiseren samen te brengen in een platform. Wellicht zijn er nog veel meer bedrijven, maar wat ik van ze zie en begrijp is dat ze op een generieke manier naar software kijken en volgens mij sluit dat goed aan op cloud computing.
 
Disclaimer: Ik ben overigens onafhankelijk, heb geen aandelen of wat voor banden dan ook met geen enkel technologie bedrijf en ontvang ook geen incentives of aansporingen. Ik schrijf naar wat ik zie en geloof en wat ik ervaar.
 
(PS: het is laat, ik hoop dat ik niets vergeten bem)
De redactie vindt deze reactie: OKEwout Dekkinga, 24-10-2012 0:19
Henri,
 
Ik concludeer niet alleen uit je artikelen en reacties maar ook vanuit mijn ervaringen als vrijwillger en professional dat we in twee 'werelden' leven waarbij perceptie ten opzichte van de cloud anders is. In de kleine wereld van vrijwilliger propageer ik de cloud als oplossing voor flexibiliteit, betrouwbaarheid, samenwerking en kostenbewustzijn. In de grote wereld van professional ben ik iets sceptischer ten aanzien van continuiteit, beheerbaarheid en beveiliging welke oplosbaar zijn maar wel complexer worden. Dat ik praktische toepassing van Cloud Computing niet serieus onderzocht heb en de mogelijkheden ervan gebruik, in zowel de kleine als de grote wereld is dus een ontechte vooronderstelling. Dat er ondertussen Storage as a Service oplossingen zijn die al dan niet in de publiek cloud aangeboden worden met een adequate beveiliging voor zowel data in motion als data in rest weet ik echt wel, we leveren deze zelfs;-)
 
P.S.
Het is niet de software of techniek die tot samenwerking leidt maar de intentie, de wil van mensen of organisaties. De basis van innovatie is namelijk vaak de frustratie zoals je ook ziet in veel open source communities. In dat kader is een Europese cloud dus misschien wel een 'mission impossible', zeker als de politiek zich hiermee gaat bemoeien.
 
Betreffende wetgeving zijn er echter punten waarover Reza trouwens recentelijk ook al iets schreef maar laatste woord me nog niet gezegd lijkt, bijvoorbeeld met de al even complexe SLA's in de cloud;-)
De redactie vindt deze reactie: OKReza Sarshar, 24-10-2012 12:31
Henri,
Je maakt een groot denkfout!
Haal twee dingen niet door elkaar: innovatie en adoptie van een verschijnsel door een leverancier kennen totaal andere processen dan die door een klant!
Klant heeft meer ruimte en tijd voor deze wijziging maar de leverancier niet!
Bedrijven zoals Kodak, Nokia of RIM hebben een probleem omdat ze geen ruimte voor innovatie in hun business gecreëerd hebben. Bijvoorbeeld Kodak heeft haar business niet aangepast/ geïnnoveerd toen de digitale fototoestellen op de markt kwamen. Ze bleven in het succes van fotorolletjes hangen terwijl de concurrenten hun business met de digitale mogelijkheden geïnnoveerd hebben. En toen ze hier een antwoord op hebben geven was al te laat. Dat is de reden waarom Oracle, HP, Dell etc zich bezig houden met Cloud, want DAT MOET!
De schade van een trage innovatie en adoptie kan soms voor een leverancier onherstelbaar zijn (Kodak) of enorm verlies voor haar business zijn (Microsoft)
 
Ik sluit me verder bij Ewout aan wat betreft onze belevenis van Cloud. We leven zoals Ewout zei in twee “werelden” van cloud en ik denk dat ik meer met Ewout in dezelfde wereld zit dan met jou.
De redactie vindt deze reactie: OKHenri Koppen, 24-10-2012 12:59
Maar Reza,
 
Jij werkt toch voor een leverancier van automatisering, net als Ewout? Dan is de adoptie van cloud computing toch heel relevant? Immers, als je niet (tijdig) adopteert en adapteert, loop je toch gevaar dat klanten niet meer voor jou kiezen?
 
Met de komst van cloud computing worden de kaarten in IT opnieuw geschut. Een klein bedrijfje heeft ineens de zelfde computerkracht ter beschikking als de enterprise.
 
En cloud computing is ook voor de IT-er persoonlijk zeer relevant. Je moet goed nadenken over waar je jouw aandacht op richt, ander klaag je over een paar jaar ook dat je te oud bent terwijl het eigenlijk is dat je verkeerde keuzes hebt gemaakt en je kennis gewoon niet meer nodig is.
 
Of in Jeopardy termen: De technologie die aardverschuivingen veroorzaakt in het IT landschap en de kracht van de enterprise aan je vingertoppen geeft.... Wat is cloud computing? (pun intended)
De redactie vindt deze reactie: OKReza Sarshar, 24-10-2012 13:18
Henri,
Moet ik je artikel vanuit optiek van een klant lezen of een leverancier? En als allebei, waar is in je artikel de scheiding tussen de klantsituatie en die van leverancier? Mijn reactie als klant zou anders zijn dan als leverancier. Je kunt niet in je artikel alles door elkaar gooien en verder verwarring veroorzaken. Cloud heeft al genoeg misverstanden, maak dit aub verder niet erger!
 
Misschien kun je in je volgende artikelen eerst aangeven hoe het stuk gelezen moet worden (als klant of leverancier) om verder in de reactis op dezelfde (zend)frequentie met elkaar te communiceren.
De redactie vindt deze reactie: OKwillem oorschot, 26-10-2012 8:24
Altijd lastig om een verhaal te houden en dan nog wel over cloudcomputing. Met de staking van het verhaal is niets mis, maar op een punt wil ik een discussie starten en dat is de vergelijking tussen cloud computing en electriciteit.
 
Electriciteit is in vergelijking met cloudcomputing een relatief eenvoudig product, met een interface en een servicecontract. Er zijn verschillende adapters voorhanden, denk aan de reisstekkers als je op vakantie gaat en het product bevat geen eind functionaliteit, die wordt bepaald door de eind devices. Tot zover geen probleem.
 
Cloudcomputing bevat echter wel eindfunctionaliteit, als we dropbox als voorbeeld nemen; Dropbox functioneert optimaal als er software op einddevices wordt geïnstalleerd, solitair werkt het ook, maar dan moet je veel handmatig uitvoeren, en het automatisch laten uitvoeren is nu juist de kracht van cloud computing, zoals je zelf aangeeft.
 
Zolang er nog additionele software noodzakelijk is of er met api's moet worden gewerkt zal cloud computing minder snel worden geadopteerd.
 
De enige vergelijking met electriciteit die naar mijn mening opgaat is de vergelijking met internet. Internet is een standaard protocol, kent standaard interfaces, heeft geen eindfunctionaliteit die wordt bepaald door de eind devices.
 
Zodra er opslag op processor capaciteit benodigd is zullen er aanpassingen noodzakelijk zijn aan de kant van de gebruiker en dan moet je eerst over een berg bezwaren heen voordat cloud computing kan worden toegepast, dat werkt remmend.
 
Verder vind ik het verhaal Ruud veel hout snijden, met name als het gaat om de definities met on-Denard en elasticiteit. Deze twee variabelen zijn niet vrijelijk en ongelimiteerd beschikbaar, zoals dat bij electriciteit wel het geval is.
De redactie vindt deze reactie: OKEwout Dekkinga, 26-10-2012 22:35
@Willem
 
Stellen dat electriciteit vrijelijk en ongelimiteerd beschikbaar is lijkt me niet helemaal waar als je kijkt naar de uitdaging in het transport, wat vergelijkbaar is met de data die van en naar de cloud stroomt. Een probleem dat je trouwens ook beperkt in teruglevering van zelf opgewekte energie via zonnepanelen, windmolen of warmtewisseling. En in Nederland zijn transport en leveranciers 'functioneel' van elkaar gescheiden waarmee het vergelijk met Cloud Computing wat mij betreft toch een heel eind in de goede richting komt om de abstractie ervan te versimpelen.
 
Dat er tussen opwekking van stroom, al dan niet duurzaam en de levering aan consument een hele complexe infrastructuur ligt weten meeste mensen niet. Totdat het licht door een brand in een transformatorhuisje, een gebroken kabel of blikseminslag uitgaat natuurlijk, dan is een backup in de vorm van generator of batterijen wel handig om je neus niet te stoten tegen alle muren. Maar ik denk dat ik daarover met Henri in overleg ga tijdens de expertsessie van Computable op 1 november, dus wees welkom.
 
Stellen dat Internet een standaard protocol is gaat trouwens alleen op voor de netwerklaag en ondertussen zijn er ook twee versies van, namelijk IPv4 en IPv6. Dat er bovenop dit Internet Protocol nog een heleboel andere protocollen zijn voor allerlei functionele toepassingen is iets wat veel gebruikers ook niet weten maar wel belangrijk is voor zowel de efficientie en beveiliging, zoals Dropbox ook merkte toen een slimmerik met Dropship er eventjes een veel betere fileshare van maakte;-)
De redactie vindt deze reactie: OKHenri Koppen, 31-10-2012 10:48
Willem, Ewout, dank voor de toevoegingen. De reactie van Ruud is ook erg mooi onderbouwd.
 
Wat betreft de vergelijking met stroom is dat er natuurlijk overeenkomsten en verschillen zijn. Doel van de vergelijking is om aan te geven dat cloud computing geen doel op zich is en ook geen oplossing bied in de vorm van functionaliteit.
 
Net als dat IT geen doel is (behalve als je een IT bedrijf bent). Uiteindelijk gaat het om de onderneming en diens processen. Hierin zijn mensen en IT een belangrijk onderdeel. De complexiteit van bedrijfsprocessen wordt niet simpeler met cloud computing, de softwarestack inclusief integratie blijft een uitdaging waarin mens en IT wel een verschil kunnen maken als ze goed samenwerken.
 
Bedrijven die slim omgaan met Iaas, Paas en Saas kunnen echter wel enorme voordelen behalen, zeker als deze gebaseerd is op cloud computing. Maar wat in mijn ogen belangrijk is dat de rol van IT afdeling veranderd. Inkoop van SaaS kan nu ook door een niet IT afdeling gedaan worden en in dat opzicht zou de IT afdeling wat meer regie moeten voeren en mat minder als losse afdeling gezien moeten worden.
 
Ewout, ik kijk uit naar morgen 1 november!
Gerelateerde artikelen

29-10-12  'Gebruik cloud computing verdrievoudigt in 2012'

20 vacatures
Systems Engineer

Travix Nederland B.V. , Amsterdam

Senior Systeembeheerder

De Bascule , Duivendrecht

Netwerk- Systeembeheer

Wazda-IT Solutions , Goor

Managed Services Engineer m/v / systeembeheerder

PK Automatisering , Assen

Senior Systeembeheerder

ORTEC bv , Zoetermeer

Top 10 Reagerende members
  Aantal reacties
met 3+ sterren
Gemiddelde
waardering
Klik voor meer info1 1572 6.2
Klik voor meer info2 1305 6.0
Klik voor meer info3 1271 6.2
Klik voor meer info4 1072 6.2
Klik voor meer info5 993 6.1
Klik voor meer info6 901 6.1
Klik voor meer info7 755 6.2
Klik voor meer info8 524 6.1
Klik voor meer info9 405 6.2
Klik voor meer info10 399 6.0