IT-mediator en -deskundige prof. dr. Hans Mulder in debat met AI-chatbots.
Datasoevereiniteit in tijden van geopolitieke frictie: wie bestuurt wie?
Tekst: HANS MULDER Beeld: CHATGPT
Ik stel voor dat we vandaag geen abstract debat voeren. Datasoevereiniteit is geen theoretisch begrip meer, het is een bestuursvraagstuk. En eerlijk gezegd: het is ook een machtsvraagstuk. Wie bepaalt de spelregels? Wie bezit de knoppen? Wie kan een stekker eruit trekken? En vooral: wie is verantwoordelijk als het misgaat?
Datasoevereiniteit is vooral een technisch probleem. Kies gewoon voor encryptie, goede cloudleveranciers en compliance. Dan ben je er toch?
Dat is precies de reflex die ons in de problemen brengt. High performers weten: techniek is een middel. Besturen gaat over regie, afhankelijkheden, belangen, tegenmacht en uitvoerbaarheid. Ik heb samen met Yves Vanderbeken en Eddy Van der Stock een boek geschreven voor besturen over datasoevereiniteit, niet als hype, maar als praktische route ‘van visie tot praktijk’. Niet om bestuurders bang te maken, maar om ze wakker te maken. Want wat ik in mijn werk telkens opnieuw zie, is dat digitale afhankelijkheid je sluipend overvalt: je merkt het pas als het te laat is. En dan blijkt dat je als bestuur wel verantwoordelijk bent, maar nauwelijks nog macht hebt.
Maar is die afhankelijkheid niet gewoon een logisch gevolg van specialisatie? Je kunt toch niet alles zelf doen?
Zeker. En dat is ook niet het punt. Ik heb eerder gezegd: als bestuurder hoef je geen expert op je eigen wagenpark of gebouwencomplex te zijn. Maar it is geen gebouwbeheer. It is het zenuwstelsel van je organisatie. Het is de plek waar je processen leven, waar je beslissingen worden uitgevoerd, waar je dossiers worden gevormd. Als je daar de regie kwijtraakt, verlies je niet alleen controle, je verliest bestuurlijke autonomie. Datasoevereiniteit vraagt om een nieuw soort discipline: je moet structureel weten waar je data zijn, wie erbij kan, wie ze kopieert, wie ze verwerkt en wie de regels dicteert. En dat moet je kunnen uitleggen, niet alleen aan auditors, maar aan je eigen raad, je eigen medewerkers en uiteindelijk aan de burger en je klanten.
Klopt, de cloud is niet de vijand, maar naïviteit wel. High performers laten zich niet sussen door het argument ‘ze zijn groter, dus veiliger’. Groter betekent ook: verder weg, minder beïnvloedbaar en soms: geopolitiek onvoorspelbaar. Datasoevereiniteit is in deze wereldorde geen luxe meer. We zien een wereld waarin handelsblokken verharden, waarin technologie een strategisch wapen is geworden en waarin sancties, exportrestricties en juridische extraterritoriale claims niet meer uitzonderlijk zijn. In zo’n wereld is de vraag niet: ‘is onze leverancier betrouwbaar?’ De vraag is: ‘wat gebeurt er als de context verandert en die leverancier móét meebewegen met krachten die buiten ons liggen?’ High performers denken niet alleen in het heden. Ze modelleren scenario’s. Ze bouwen redundantie in. Ze organiseren tegenmacht.
‘High performers modelleren scenario’s, bouwen redundantie in en organiseren tegenmacht’
Dus u pleit voor volledige onafhankelijkheid?
Nee. Ik pleit voor volwassen afhankelijkheid. Dat is iets anders. Een volwassen afhankelijkheid betekent dat je expliciet kiest welke afhankelijkheden je accepteert — en welke niet. Dat je weet waar je ‘exit’ zit. Dat je open standaarden gebruikt waar het kan. Dat je contracten niet ziet als een juridisch schild, maar als een instrument van regie. En dat je verantwoordelijkheden niet uitbesteedt aan ai. We hebben een soort ai-trias-politica nodig: checks and balances, onafhankelijkheid van interpretatie en vooral: menselijke verantwoordelijkheid. Want als je niet onafhankelijk kunt oordelen, kun je niet meer besturen. Dan ben je slechts uitvoerder van een machine die je zelf niet meer begrijpt.
Zeker. Maar dan moeten we niet in de valkuil stappen dat ai de regie overneemt. High performers automatiseren pas als het proces vaak goed is gegaan en weten ook waar het mis kan gaan. Want dan moet de mens weer aan zet zijn. In de praktijk betekent dat: human-in-the-loop niet als marketingterm, maar als echte interventieplek. Als een soort rechterlijke macht in je proces. En dan is er nog een ongemakkelijke waarheid die in ons boek ook zonder omwegen benoemd wordt: cio’s dragen verantwoordelijkheid zonder de macht die daarbij hoort. Dat is niet alleen oneerlijk, het is gevaarlijk. Want dan creëer je een systeem waarin de schuld intern landt, terwijl de knoppen extern zitten. High performers lossen dat niet op met heroïek, maar ze organiseren tegenmacht.
Datasoevereiniteit is bestuurlijke volwassenheid. En volwassenheid betekent: extern samenwerken waar het kan, en autonoom blijven waar je niet afhankelijk mág worden. Want datasoevereiniteit is niet alleen ‘onze data blijven hier’, maar is blijven werken aan een digitale infrastructuur die betrouwbaar, uitlegbaar, corrigeerbaar, kortom bestuurbaar is, omdat de regie daar ligt waar ze hoort: bij het bestuur. En dat is precies wat high performers doen: ze laten zich niet leiden door de technologie, maar door de verantwoordelijkheid.
