Drie jaar geleden kelderden de prijzen van geheugenchips. Inmiddels is er geen enkel segment in de halfgeleider-industrie meer ongevoelig voor de aanhoudende malaise. Zelfs grootmacht Intel is vatbaar voor de bijkomende effecten van ‘Azië’ en de vervloekte ‘wegwerp-PC’ van 2000 gulden.
De varkenscyclus in de chips is met lunch", zei Gene Norrett, directeur van de groep halfgeleiders van Dataquest in San José drie jaar geleden op een congres van Philips Semiconductors in Eindhoven. De analist doelde hiermee op zijn verwachting dat er nog vijf vette jaren zouden volgen. Hij wees op een steile groeicurve met een top van 273 miljard dollar in het jaar 2000, een verdubbeling ten opzichte van de 136 miljard in 1995. "Dit is de semiconductor stairway to heaven", kraaide Norrett.
Vrije val
Nauwelijks een half jaar later, begin 1996, raakten de prijzen voor geheugenchips (een derde deel van de halfgeleidermarkt) in een vrije val. Dat jaar nog daalde de wereldwijde omzet in IC’s met 6,3 procent. 1997 was weinig beter: het kende een magere groei van 3,5 procent. Intussen is er de Azië-crisis bijgekomen en die heeft zijn uitwerking niet gemist. Motorola en Texas Instruments (na Intel en NEC de derde en vierde grootste op de wereldranglijst voor chips) stootten de afgelopen maanden hun activiteiten in geheugenchips af. Dat is opmerkelijk voor twee bedrijven die in de jaren tachtig heldhaftig stand hielden onder het geweld van de Japanse fabrikanten met hun superieure productiecapaciteit.
Deze ontwikkeling is nog niet ten einde; de komende twee jaar zien analisten de dram-prijzen niet opklaren.
Wegwerp-PC
Zelfs ’s werelds grootste chipfabrikant Intel is niet immuun. Terwijl het bedrijf sinds 1990 een ongekende groei doormaakte, verminderde het bedrijfsresultaat van het afgelopen (tweede) kwartaal met 29 procent. De winst was nog altijd 1,17 miljard dollar op een omzet van 5,92 miljard dollar, maar de daling in PC-verkoop en de opkomst van de wegwerp-PC – zoals sommige industrie-watchers de PC’s onder de 1000 dollar aanduiden – hebben hun uitwerking niet gemist.
Hoewel het de westerse mens voor de wind gaat, heeft hij blijkbaar weinig geld over voor een PC uit het segment waar Intel de grootste winsten opstrijkt: de klasse boven de 2000 dollar. Op de Amerikaanse markt was 20 procent van de kopers in april tevreden met een PC onder de 1000 dollar, tegen 2,6 procent in januari. Op deze markt ondervindt Intel weer hevige concurrentie van AMD en Cyrix. Het bedrijf reageert met prijsverlagingen, de gebruiker profiteert. ‘Intels pain is your gain’, omschreef een Amerikaanse columnist de situatie treffend. Cyrix en AMD moeten voor hun dapperheid bloeden: AMD leed in het tweede kwartaal een verlies van 64,5 miljoen dollar.
Levensbelang
De huidige overcapaciteit is de danken aan agressieve investeringen in nieuwe (0,25 micron) productieapparatuur. Voor microprocessor- en de geheugenchipfabrikanten is een snelle overstap naar de nieuwste technologie van levensbelang. Daarmee krijgen ze de duurste chips in handen: microprocessoren met hogere kloksnelheden en drams met grotere geheugencapaciteiten.
Behalve de computer als de drijvende kracht achter chips werd midden jaren negentig duidelijk dat speelgoed, huishoudelijke apparaten, auto’s en noem maar op, steeds meer ic’s zouden absorberen. De verwachtingen daarover waren zo optimistisch dat vrijwel alle grote chipfabrikanten in ’95 en ’96 nieuwe 0,25 micron-fabrieken aankondigden. Niemand wilde de ‘boom’ missen.
Het werd ze gemakkelijk gemaakt door de nieuwe structuur van deze industrie. Terwijl fabrikanten dertig jaar geleden nog hun eigen productieapparaten maakten, is er nu een sterk horizontale structuur. Het maken van zuiver silicium, fotolak of een waferstepper om die lak te belichten: elk onderdeel in de keten is een hoog-gespecialiseerde business geworden. In rap tempo een chipfabriek bouwen is steeds minder een kwestie van zelf ontwikkelen. Het vergt vooral een goede organisatie en veel geld.
Goudkoorts
Iedereen kende de gevaren van deze goudkoorts, maar de geschiedenis van de industrie leert dat er altijd betere tijden komen, zelfs na de zwaarste crisis. Als je maar stevig hebt geïnvesteerd in de nieuwste fabricagetechnologie, dan stromen de miljarden op een gegeven moment weer binnen.
De fabrikanten van productieapparatuur profiteerden tot voor kort van dit klimaat, maar ook zij zien nu hun markten nu verdampen. De grootste toeleverancier Applied Materials heeft al een winstwaarschuwing afgegeven. De ic-industrie schreeuwt ook al jaren om machines die silicium-schijven met grotere doorsnedes (300 mm) kunnen bewerken. Daarmee is goedkopere chip-productie mogelijk. Maar intussen kunnen fabrikanten die de 300 mm-technologie gereed hebben (waaronder het Nederlandse ASM International en ASM Lithography) hun meest geavanceerde apparatuur niet aan de straatstenen kwijt. Alleen Motorola en Siemens werken samen aan een prototype 300 mm-lijn in Dresden. De ‘semiconductor stairway to heaven’ bleek een steile keldertrap te zijn waarover nu de hele chipindustrie naar beneden tuimelt.
