Crisis en frustratie stapelen zich op bij het Openbaar Ministerie, nu er na een lange geschiedenis van fiasco’s en storingen geen zicht is op beter functionerende it-systemen. ‘De situatie is zo nijpend dat ‘de staat van de rechtsstaat in het geding is,’ aldus een brandbrief van ongeveer drieduizend OM-medewerkers aan het College van procureurs-generaal.
Betrokken ambtenaren laten de top van het OM weten dat ze zo hun werk niet meer kunnen doen. Het risico bestaat dat strafzaken door fouten volledig de mist in gaan. De behandeling van zaken die toch al ergernis opwekt, dreigt alsmaar trager te worden. NRC citeert een woordvoerder van het Comité OM Onder Druk dat binnen 2,5 dag meer dan de helft van het totale aantal OM’ers de brandbrief heeft ondertekend.
Aan het College van procureurs-generaal wordt in deze brief een ultimatum van 30 november gesteld. Als dan geen duidelijk plan ter verbetering van de it op tafel ligt, komt het actiecomité met ‘aanvullende maatregelen’. Er klinken binnen het OM zelfs geluiden van een staking.
Wat extra irriteert is dat de hoogste leiding van het OM zich nauwelijks uitspreekt over de gevolgen die de haperende it-systemen hebben voor de werkvloer. Het College van procureurs-generaals doet alsof hun neus bloedt, zo valt uit de brief op te maken. De stabiliteit van de it-voorzieningen is al jaren een probleem. Sinds 2022 is het grondig mis. vooral door verouderde hard- en software.
Voormalig minister David van Weel (Justitie en Veiligheid) sprak afgelopen april van een langdurige achterstand in de ontwikkeling en professionalisering van de informatievoorziening. Een jaar eerder constateerde het OM al dat Outlook steeds slechter ging werken. Het lukte officieren van justitie vaak niet om hun mails te openen. De communicatie met advocaten leed daaronder. Voor aanklagers bleven dossiers dikwijls gesloten. Ook het digitale signeer-systeem was een drama.
Hoe krijgen ze het voor elkaar. Dit soort berichten sijpelt alweer een jaar of 15. Als je per jaar zoveel aan budget moet verbrassen, heb je waarschijnlijk nergens meer tijd voor.
Gebruik van AI voor een onderzoek in de jurisprudentie leert dat de inzet van de Schutznorm in uitspraken over bewijsuitsluiting steeds vaker samenvalt met falende IT-processen door onvoldoende logging, ontbrekende audit trails en een onduidelijke chain of custody. De causaliteit tussen een digitale dossiervoering zonder adequate waarborgen en een rechterlijke toetsing via de Schutznorm legt een verband tussen de kwaliteit van de digitale dossierketen en de staat van de rechtsstaat.
Hoewel bewijsuitsluiting op grond van de Schutznorm nu nog relatief uitzonderlijk is, is er met AI momentum van verandering in beide zijden van het strafproces als zowel schuld en onschuld geraakt kunnen worden door een systemisch tekortschieten in de digitale keten. Het risico op rechterlijke dwalingen wordt dan reëel en vraagt om aandacht voor IT-processen. Deze aandacht lijkt er nog niet te zijn bij de leiding van het OM als ik het artikel beoordeel op z’n merites.
Hoe staat dit relaas in verband met de problemen die bij het OM spelen?
Ik denk dat ze daar meer gebaat zijn bij het gewoon normaal kunnen inzien van strafzaken, de dossiers en de acties die nodig zijn rondom de zaken. Laat staan het kunnen lezen van e-mail. Laat AI en de Schutznorm nog maar achterwege.
De kans op rechterlijke dwalingen is iets dat voor de rechterlijke macht geldt, dat heeft niets te maken met hoe en óf het OM haar zaken voor de rechter kan brengen (en de verdediging juist informeert). Dat staat los van de IT-problemen bij het OM.
Ik heb geen hoge dunk van de rechtelijke macht als jurisprudentie die al decennia staat (namelijk dat een freelancer betaald moet worden als hij geen goed werk levert) onderuit wordt gehaald. Dat betekent dat rechtspraak gewoon een lot uit de loterij is geworden. Natuurlijk ga je dan veel meer rechtszaken krijgen, want alle werkgevers willen dit natuurlijk uitproberen.
Hiermee overbelast de rechtelijke macht zichzelf terwijl ze continu lopen te klagen over capaciteitsgebrek.
Ook de wet tegen “nafluiten, hinderlijk volgen en sissen” vind ik schandelijk. Dit levert alleen heel veel werk op terwijl zelden iemand veroordeeld gaat worden. Ook weer zo’n voorbeeld waar de politiek en rechtspraak haar eigen ruiten ingooit. Pure symboolwetgeving.
Dat men nu de schuld geeft aan de ICT en roept dat er minimaal een miljard PER JAAR bij moet getuigd niet van realisme en overschatting van het eigen belang. Er zijn veel meer problemen in dit land waar geld naartoe moet. Roepen dat de rechtstaat in het geding komt omdat je je zin niet krijgt is misplaatst.
Wat heeft de rechterlijke macht en jurisprudentie te maken met de IT-problemen bij het OM?
(hint: niets).
Civiel rechtelijk geldt wie stelt die moet bewijzen als het om resultaat- en inspanningsverplichtingen in het verbintenissenrecht gaat. Strafrechtelijk moet het OM bewijzen dat verdachte stafbare feit zoals ‘nafluiten, hinderlijk volgen en sissen’ heeft gepleegd.
Twee verschillende maten, twee verschillende resultaten want ik kan geen jurisprudentie vinden die stelt dat de freelancer altijd betaald moet worden of omgekeerd als ik kijk naar de contracten. Want omgekeerd kan ik wel het bewijs van het tegenovergestelde vinden waardoor de mening dat de rechtspraak een lot uit de loterij is geworden niet door de feiten ondersteund wordt.
Het AI momentum van verandering in zowel het civiel rechtelijke proces als het strafrecht gaat dan ook beiden om de dossiervorming hoewel insteek ervan kan verschillen. Ik ben geen jurist maar ik weet wel wat van de wet als de civiel rechtelijke processen de strafrechtelijke kruizen. Aansprakelijkheid van de rechtspersoon maar de natuurlijke personen – lees bestuurders – zijn strafrechtelijk onschuldig raakt de kern van de boodschap.
Die jurisprudentie was er wel, anders ga ik het ook niet noemen natuurlijk.
Jurisprudentie is er om zekerheid te verschaffen. Dat rechter had de uitspraak onder een andere noemer moeten doen, zoals “fraude” of “computervredebreuk” desnoods. Nu heeft de rechter de jurisprudentie die er was feitelijk teniet gedaan.
Bij freelancers gaat het om grote bedragen, soms tonnen per jaar. Natuurlijk wil een opdrachtgever daar best een paar duizend euro aan advocatenkosten tegenaan gooien als hij misschien niet alles maar een gedeelte kan terugvorderen. Dan praat je al snel over tienduizenden euro’s. Dat maakt het lucratief om dit te doen.
Echt schrijnend dat mijnheer Otten nog steeds een standaardverhaaltje in WNL op zondag zit te houden over veroudering (als er geen verouderde elementen meer draaien, heb je echt iets niet goed gedaan in een dergelijke omgeving), hoge complexiteit (kijk eens in een willekeurige andere sector) en (oooh ja) er moet grof geld bij komen.