Kroes: vendor lock-in is geldverspilling

Vendor lock-in door overheden is een verspilling van publieke gelden. Dat zei eurocommissaris Neelie Kroes donderdag 10 juni op de OpenForum Europe Summit 2010 in Brussel. Ze wil gedetailleerde Europese richtijnen voor overheidsaanbestedingen opstellen, die overheden moeten behoeden voor vendor lock-in. Daarnaast wil ze softwarefabrikanten gaan verplichten om hun producten open te maken.

'Veel autoriteiten hebben zichzelf onbedoeld voor de duur van tientallen jaren opgesloten binnen gesloten technologie', zei Kroes. Na een zeker moment raakt die oorspronkelijke keuze zo ingesleten, dat alternatieven systematisch worden genegeerd, ongeacht de voordelen daarvan. Dat is een verspilling van publieke gelden die overheden zich niet langer kunnen veroorloven.'

Kroes wil er structureel voor zorgen dat 'significante marktspelers' interoperabiliteit binnen hun producten niet langer kunnen negeren: 'De Commissie zou niet iedere keer een epische antitrust-zaak moeten hoeven voeren, iedere keer dat software interoperabiliteit mist. Zou het niet fijn zijn om al zulke problemen in één keer op te lossen?'

'Fan van open standaarden'

'Ik ben nog steeds een fan van open standaarden', zei Kroes. Ze referereerde met die uitspraak aan een gloedvol betoog voor open standaarden dat ze exact twee jaar geleden hield. Ze zei toen onder meer: 'Geen burger of bedrijf zou moeten worden gedwongen om voor gesloten technologie te kiezen in plaats van open, alleen omdat een overheid die keuze al voor hem gemaakt heeft.'

Licentiekosten

Volgens Arjen Kamphuis, in 2002 initiator van de Motie-Vendrik, heeft Neelie Kroes het 'goed begrepen': 'Markten dienen de samenleving het beste als ze open en eerlijk functioneren en de overheid dient dat te borgen. Goedschiks waar het kan en kwaadschiks waar het nodig is. Informatievoorziening is te belangrijk geworden om in handen te geven van een handvol partijen die vooral zo veel mogelijk software willen verkopen. Overheden maar ook bedrijven en burgers moeten streven naar autonomie en partijen kiezen die ze daarbij willen helpen.'

'Zelfs in het crisisjaar 2009 waar onze economie kromp nam de import van proprietary software met bijna 10 procent toe',  vervolgt Kamphuis. 'Dat is niet iets wat Nederland duurzaam kan volhouden en het is ook niet nodig. Voor de miljarden aan licentiekosten kunnen beter Nederlandse en Europese opensourceprojecten worden gesteund en dienstverleners worden ingehuurd om vrije software te maken die we allemaal nodig hebben. De overheid zou met visie en inzet van haar marktmacht (12-13 procent van de markt) dit proces moeten aanjagen.'
x

Om te kunnen beoordelen moet u ingelogd zijn:

Dit artikel delen:

Reacties

Ik heb er niets op tegen dat bedrijven ook de source code van programma's terbeschikking stellen van klanten.

Maar het is toch de essentie van de vrije markt economie van Europa dat elke bedrijf zoveel mogelijk software tracht te verkopen, mensen tewerkstelt en belastingen betaalt.

Met het belastingsgeld kunnen we bekwame ambtenaren betalen

Peter, ik denk dat je vrij en gratis door elkaar haalt. Nergens zegt Kroes dat het allemaal voor niks moet. Wat ze wel zegt is dat vendor-lock situaties waar leveranciers de klant langdurig kunnen uitzuigen met winstmarges van 90% of meer voorkomen moeten worden.

Ook zou het fijn zijn als de 100 miljard die we in de EU aan software uitgeven zo veel mogelijk in de EU bleef bij gelijke geshiktheid van de software.

Voor mij is deze discussie niet duidelijk. Kan iemand mij een voorbeeld geven van een Nederlands of Europees Open source project of van vrije software?

Peter, De achtergrond van je vraag is me niet helemaal helder. Per definitie staan alle open source projecten open voor deelname door Nederlandse bedrijven.
Wanneer je meer doelt op projecten die in Nederland zijn ontstaan, dan kun je bijvoorbeeld denken aan Hippo of MMbase.

Als ik nu kijk naar het voorbeeld van Mmbase. Dit lijkt mij een tof en inventief product.
In een normale vrijje markt betaalt de gebruiker voor het gebruik van de software, al dan niet met de source bijgeleverd. Het bedirjf kan mensen in dienst nemen en betaalt belastingen en kan verder groeien.
In de huidige markt moet Mmbase concurreren met bijvoorbeeld MySql van Oracle of een light versie van SQL server die ook gratis worden weggegeven.De kans is groot dat Mmbase een stille dood sterft.
Dit is geen vrije markt meer. Dit remt innovatie en heeft een nefaste invloed op de tewerkstelling.

[quote]De omroepvereniging VPRO begon met de ontwikkeling van MMBase in 1996, voor eigen gebruik. Belangrijk was daarbij dat er aandacht was voor het beheren van multimedia-inhoud. Van andere organisaties bleek belangstelling te zijn voor MMBase. De VPRO constateerde dat de ontwikkel- en beheerskosten van de applicatie niet mettertijd afnamen en besloot in 2000 om MMBase als open source onder de Mozilla Public License te publiceren. Kort daarna werd MMBase door o.a. de Evangelische Omroep en de gemeente Amsterdam in gebruik genomen. Inmiddels is MMBase in gebruik bij een groot aantal organisaties, waaronder Vodafone, Kennisnet, Pinkpop en Natuurmonumenten.
Bron: wikipedia.
[/quote]

Ik zie niet zo goed waarom dit de innovatie zou remmen? Het product ontwikkelt zich kenbaar ook heel goed als open source. Tevens zijn er voldoende bedrijven die ondersteuning bieden voor MMbase en die dus personeeel in dienst hebben en belastingen afdragen. Tot slot hoeven de boven genoemde organisaties (Vodafone, Kennisnet etc) geen licentiekosten af te dragen waardoor ze dus geld kunnen overhouden voor hun eigenlijke activiteiten. En mocht de dienstverlener niet goed presenteren dan kunnen ze zonder probleem overstappen naar een ander. Vrije markt werking in optima forma!

Uiteindelijk komt dit erop neer dat MMBase is ontwikkeld met overheidsgeld ( De VPRO wordt toch ook gesponserd met overheidsgeld) en Vodafone en Pinkpop kunnen dit gratis gebruiken. Het is alleen jammer dan Vodafone geen 'open source' tarieven heeft.

In zo'n vrije markt moet jonge ondernemingen die voor de tewerkstelling van morgen moeten zorgen gaan concurreren?

Als Europa nog wenst mee te spelen in de wereld economie zou het niet slecht zijn als er wordt afgestapt van zulke "flower power" economische modellen. In China , India en natuurlijke de US gebeuren de innovaties en in Europa wordt er maar doorgedramd over open source en open standaarden.

Het cynische van de zaak is dat het juist diegene zijn die leven van belastingsgeld de grootste voorstanders zijn van gratis software die geen belastingsgeld oplevert


@Peter: Zonder open source zou Vodafone alleen wel extra kosten in rekening moeten brengen, de licentiegelden voor de software moeten tenslotte ook worden betaald. De klanten van Vodafone betalen dankzij open source dus minder voor de diensten die zij afnemen.

Verder zijn er een paar honderdduizend open source projecten, de ene beter en succesvoller dan de ander, je kunt zo onmogelijk over één kam scheren. Het is net closed source, maar dan met de beschikking over de source. Wat flower power hiermee te maken heeft, is mij een raadsel. Het is keiharde competitie en alleen de sterkste overleeft.

@ Peter Adriaenssens,
Ik lever oplossingen op basis van open source software. Dat kost mijn klanten de uren die ik daarvoor nodig heb, daarover betaal ik belasting.

De klant krijgt een oplossing die transparant is, alle kode is in te zien, hij krijgt de volle toegang. Is de klant met mij niet tevreden kan hij zo naar een ander lopen. Ik moet het hebben van de service die ik bied. Bij een gemeente heeft het 9 maanden geduurd en drie zittingen om ze dat principe duidelijk te maken, dat is in Oostenrijk, Nederland is vooruitstrevender.
Dat gaat over een CMS. Vergelijkbare funktionaliteit van een commerciele leverancier had ze 50% meer gekost en een maandelijkse betaling van licentiekosten.

Omdat ik met dat pakket verdien geef ik aan de gemeenschap van ontwikkelaars mijn eigen ontwikkelingen terug, zo ontstaat innovatie.

Dat is een heel normaal ekonomisch model maar het kost enige tijd en moeite om het te leren begrijpen, misschien moet je die eerst investeren voor je over "flower power" begint. Mijns inziens is de direktie van IBM niet bepaald een vertegenwoordiger van "flower power" en die verdienen dik aan de inzet van FOSS.

"Kroes: vendor lock-in is geldverspilling"
Wijze woorden vanaf EU nivo.

@Jan: de klant mag alle code inzien.
Dat is heel mooi, maar de toegevoegde waarde hiervan vind ik zeer beperkt.

Voor een groot aantal klanten, vooral in het MKB, is ICT een hulpmiddel. Zij kopen een pakket, of dat nu open- of closed source is, in om hun werkzaamheden mee te ondersteunen. Zolang ze daarmee hun werk kunnen doen, zijn ze allang tevreden.

Om je een voorbeeld te geven:
Hier in het dorp zit een orthodontistenpraktijk. Die hebben een mooi stukje software waarmee ze patientenadministratie, planning en facturering doen. Dit is ook gekoppeld aan een digitale opslag van de foto's van de gebitten (voor en na).
De dames die daar werken zijn allemaal digibeten. Ze kunnen met het systeem doen wat ze ermee moeten doen, ze kunnen het syteem uit- en aanzetten en daarmee houdt het wel zo'n beetje op.

De hele software is geleverd door een eenmansbedrijf die zich gespecialiseerd heeft in de orthodontie (workflow, integratie met digitale camera enz).
Die goeie man kan dit alles prachtig verkopen als open source. De mensen die ermee moeten kunnen werken kunnen hier niets mee (de meeste digibeten kunnen geen broncode lezen), en als hij zijn code niet/nauwelijks documenteert, is ook de toegevoegde waarde voor de open source gemeenschap nihil.

Maar ja, doordat alles nu draait, in een maatwerkomgeving, is overstappen naar een standaardpakket (mocht dat al voorhanden zijn) ook niet handig.

Ofwel, ook met open source kun je een soort vendor lock in krijgen. Het enige voordeel is dat je met de open source naar de concurrent kunt, maar daar betaal je vervolgens een kapitaal omdat ze weinig tot niets met die source kunnen.

Alleen open source is dan ook niet voldoende in mijn optiek. Je zult ook moeten kunnen aantonen dat je code door de open source community "gedragen" wordt.

Het minste dan men kan zeggen is dat er weining duidelijkheid is. Men heeft open source, closed source en de grote bedrijven als IBM en Oracle met een wirwar aan oplossingen. Als men in een bedrijf de zin hoort 'Is er geen opensourceprogramma voor dit probleem?' wil dit in 95% van de gevallen zeggen 'Is er geen gratis programma?'.

Is al deze onduidelijkheid een goede voedingsbodem voor een gezond ondernemingsklimaat en innovatie?

Het argument van de geldverspilling is natuurlijk een raar argument in een vrije markt. Mevouw Kroes zou ook kunnen voorstellen om nog maar twee auto's toe te laten op de Europese markt. Een Smart voor de vrijgezellen en een Renault Kangoo voor de gezinnen.

@PaVaKe
Je voorbeeld van de orthodontiepraktijk toont een klant die geen risiko-analyse doet bij zo een projekt. Zowel bij closed als open source moet je oppassen met 1-mansbedrijfjes die geen continuiteit kunnen waarborgen.

@Peter A
Als je als consultant werkt is het je opgave die onduidelijkheid weg te nemen. Dat gaat alleen als je je in de materie verdiept, anders ben je een slechte consultant. Jouw uitspraken tonen een groot onbegrip, waarom verdiep je je niet een keer in de materie?

Misschien heb ik mij te hard verdiept?

@jan

Op zich klopt je opmerking, maar zeg eens eerlijk:
als jij een auto koopt, doe jij dan een risicoanalyse van de leverancier?

Voor zo'n orthodontistenpraktijk (en vele anderen in het Mkb) is ICT een hulpmiddel, en zijn ze al lang blij dat er een oplossing is voor hun omgeving.

Risicoanalyses en al het andere dat er bij komt kijken voor die mensen is een ver van m'n bed show. Ze willen gewoon hun werk kunnen doen, ondersteund door een computer.

Beste Peter,
Je lijkt zo druk bezig met de vraag hoe individuele bedrijven geld kunnen verdienen met de verkoop van software dat je de veel relevantere vraag uit het oog verloren lijkt te hebben: "hoe maximaliseren we de maatschappelijke waarde van software tegen minimale kosten voor samenleving?"

Voor de meeste mensen (en bedrijven!) is software een kostenpost, geen profit-center. Verlaging van deze kostenpost maakt middelen vrij voor investering in andere zaken. We praten EU-wijd over 100 miljard euro dus da's significant.

Vergelijk het met gratis electriciteit. Een ramp voor Essent en Nuon maar geweldig voor iedereen die electricitiet gebruikt. Ook voor electrotechnici zou het prima zijn. Er zou namelijk een groeiende lokale markt ontstaan voor dienstverlening rond electrotechnische zaken.

Je aanname dat er alleen innovatie plaatsvindt bij grote winstgevende bedrijven is de afgelopen 20 jaar al zo vaak en zo ver afgebroken dat ik het hier niet verder ga uitleggen. Lees eens de geschiedenis van het WWW, Apache en Firefox.

Verder, zoals Jan al aangaf, is het prima mogelijk gezonde bedrijfsmatige dienstverlening te bouwen op basis van FOSS. IBM, Cap, HP en vele, vele kleinere bedrijfjes gingen je al voor.

Wellicht is het handig als je je standpunten en aannames wat meer met feiten gaat onderbouwen want men zou kunnen denken dat je hier aan het trollen bent (al of niet betaald). En dat zou jammer zijn voor je professionele standing onder collega IT-ers.

De gratis manie gaat eruit vanuit dat iedereen enkel consument is. Als we zouden afstappen van het alles is gratis model zou het internet ongeloofelijk veel jobs kunnen creëeren. En dat heeft toch ook zijn voordelen.

Misschien gaat Mevrouw Kroes ook nog verkondigen dat journalisten die ongeveer hetzelfde schrijven bij verschillende kranten geldverspilling zijn? Misschien kunnen de postbodes na hun ronde gratis artikelen schrijven op het internet?

Het gaat hier m.i. niet om gratis software, noch om open source. Het gaat om open standaarden, dat is heel iets anders.

Neelie heeft het helemaal niet over OSS maar over open standaarden. Dus dat je een vrije keuze hebt om een product te kiezen en later evt een ander produkt gebaseerd op dezelfde open standaarden.

Bijv als Open Office je niet bevalt je MS Office kan gebruiken zonder nadelen. En ook vice versa.

Ik zie in vele reacties weer de klassieke verwarring tussen open standaarden en open source. Om het voorbeeld van Open Office tegenover MS Office maar te nemen. Er is op zich niets tegen het gebruik van MS Office, alleen dat het onzin is dat belastinggeld verspilt wordt aan dure licenties waar er een volkomen gelijkwaardig en goedkoop alternatief is. Maar als je er vanuit gaat dat iedereen software heeft om een Microsoft Word bestand te kunnen openen, dan zit je fout. Van overheden en (scholen dus bijvoorbeeld) mag je verwachten dat er gebruik gemaakt wordt van een open standaard zoals ODF voor het opslaan en distribueren van documenten. Zeker bij scholen stoor ik me al jaren aan het feit dat leerlingen hun werkstukken moeten in leveren in een .doc formaat en het feit dat er alleen wordt onderwezen in het gebruik van MS Office in plaats van de algemene aspecten van tekstverwerking. Op dat punt kan mevr. Kroes beginnen bij het Europees Digitaal Rijbewijs. Dit leidt namelijk alleen op in het gebruik van Microsoftproducten en is daarmee dus lijnrecht in tegenspraak met haar standpunt over open standaarden en het gebruik van gesloten software.

In het artikel staat

"Daarnaast wil ze softwarefabrikanten gaan verplichten om hun producten open te maken."

Daarna nog een uitleg over opensourceprojecten.

@ PaVaKe
Als ik een auto koop, dan een van een grote leverancier met een net aan garages en geen exotisch merk, bijv. uit China, zo simpel is risico-analyse.

Bij zo een orthodontistenpraktijk zou ik een quick-and-dirty scan doen om een duidelijke indruk te krijgen wat ze nodig hebben, om dan de markt te verkennen en een produkt te zoeken (betaald of gratis) dat bij hun werkwijze past. Wel met de eis dat de DATA in een standaardformaat benaderbaar zijn, de open standaard.
Of open source, gesloten, gratis of niet is een minder belangrijk kriterium zolang het binnen het budget blijft.

@Peter,
ben je ook zo afwijzend tegen de leveranciers van kopieermachines die hun machine gratis leveren als je een jaarkontrakt voor papier afsluit? Dat zou dan, naar jou idee, de markt voor kopieermachines kapot maken.

@Jan

Denk je nu echt dat een orthodontist (of welke MKB-er dan ook die niet in de ICT zit) zich dat soort dingen afvraagt? Standaardformaten kennen ze misschien als het gaat om het materiaal waar ze zelf mee werken, maar absoluut niet in het kader van data-opslag hoor.

Vergeet niet, het zijn digibeten die er zitten, geen ICT-ers!

Jan,

Het is gewoon belangrijk dat er een duidelijke vrije markt is. Zowel in het belang van de consument als de ondernemer. Ik had veel sympathie voor het open source model. Nu de de belangrijkste pakketten in handen zijn van de grote broers is de situatie zeer dubieus

Een voorbeeld van open standaarden in de zorg zijn de initiatieven van IHE (Integrating the Health Enterprise). In dit forum maken business en leveranciers afspraken over standaarden. Doel is om vendor lock-in te voorkomen.
Veel ziekenhuizen stellen IHE-profielen als eis bij inkoop software. Een van de bekenste IHE-XDS de standaard voor uitwisseling van informatie.

Ik vind open standaarden een prima idee.

@Peter: Hou toch eens op met het verspreiden van FUD, dat is nogal vermoeiend en voegt echt niets toe aan dit artikel over vendor lock-ins.

Open source is niet in handen van één partij, de source is namelijk beschikbaar gesteld aan het publiek. Er is een aantal producten dat wordt ontwikkeld door één partij, dat klopt. Het klopt echter ook dat een andere partij hier zo mee aan de slag kan gaan, de sourcecode is tenslotte vrij beschikbaar, ook voor aanpassingen en uitbreidingen.

Tevens zijn er nog een paar honderdduizend open source projecten die niet van een commerciële partij zijn.

De situatie is dus helemaal niet dubieus, jouw reacties zijn dubieus.

@PaVaKe
Als zo een orthodontist op eigen houtje zijn ICT doet kan hij dit soort problemen verwachten. ICT is een beroep, net als automonteur, als ik zelf begin te sleutelen, met te weinig verstand van zaken, kan ik problemen verwachten.

@ Peter
Kijk eens op sourceforge.net daar vind je een enorme hoeveelheid FOSS-projekten die meestal niet door grote bedrijven ondersteund worden. Welke "grote broers" bedoel je?

Mijn mening is misschien iets afwijkend, maar waarom is dit dan FUD?
Lees dit eens over IMB en de FOSS community of is dit ook FUD?
http://www.daniweb.com/news/story273853.html

@Peter: Dit verhaal over IBM laat weer eens zien dat er maar een klein deel van het complete verhaal wordt getoond, de rest laat men bewust weg. Ga je eens verdiepen in het hele verhaal en bekijk dan nog eens hoe IBM met open source omgaat. IBM klaagt helemaal niemand aan voor het gebruik van genoemde patenten, er is een buitenstaander die denkt dat dit ooit misschien wel eens mogelijk zou zijn. Zo lust ik er nog wel een paar...

Microsoft dreigt ook al jaren met patentclaims richting Linux, tot op de dag van vandaag weigeren ze een claim in te dienen en weigeren ze te vertellen om welke patenten het gaat. Blijkbaar is het niet meer dan gebakken lucht en hebben ze geen zin om zichzelf voor schut te zetten.

En ga je ook eens verdiepen in de activiteiten van Florian Mueller, hij is nogal extreem in zijn opvattingen. Gelukkig hebben extremisten het niet voor het zeggen in deze wereld.

Dus ja, genoemd artikel is FUD, het laat een zeer selectief deel van een groter geheel zien en er zijn geen claims ingediend.

In het artikel rept mevrouw Kroes met geen woord over open source software. Alleen de zin: "Daarnaast wil ze softwarefabrikanten gaan verplichten om hun producten open te maken." kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Ik vraag me dan ook af of de conclusies van dhr Kamphuis terecht zijn en niet te voorbarig.. Ik heb de indruk dat mevrouw Kroes zich met name afzet tegen het gebrek aan interoperabiliteit waardoor overheden heel afhankelijk zijn van leveranciers en zich niet zozeer zich afzet tegen proprietary software..

@Dirkjan, je hebt gelijk. De opensourcediscussie is een andere discussie, ook al hebben die twee veel met elkaar te maken.

Neelie Kroes heeft ook gelijk. Vendor lock-in is geldverspilling, ongeacht het verdienmodel. Bij closed source wil je ook geen vendor lock-in.

En Arjen Kamphuis heeft macro-economisch ook gelijk. E.e.a. is nog niet zo gemakkelijk te realiseren. De overheden hebben nog wat te leren om te voorkomen dat de steun aan open sourceprojecten alsnog tot geldverspilling leidt.

@ Peter
als je dit "nieuws" gevolgd had, begreep je dat er geen probleem is tussen IBM en de "FOSS Community", wie die laatsten ook zijn mogen.
Dat Mw. Kroes druk zet op het gebruik van open standaarden kan ik alleen maar toejuichen. Als je ooit een berg bestanden gehad hebt die je niet kon openen zonder x-honderd Euros te investeren dan weet je wat er bedoeld wordt. Ik had het geluk dat een programmeur uit de FOSS-wereld twee jaar later een plugin gemaakt heeft en ik alles, zonder investeringen, konverteren kon naar een open standaard zodat ik het weer lezen kon.

de link naar daniweb bedoelde ik.

@Kroes

Denk eens na:
1) Ben je werkelijk ONAFHANKELIJK als je open source gebruikt? Wat denk je van security updates, en het bij de tijd houden van de producten?
2) En wat is er MIS met AFHANKELIJKHEID? Ben je niet ook afhankelijk van je gas/water/licht-leverancier? Ben je ook niet afhankelijk van de buschauffeur? Toch neemt men zonder daarover na te denken de bus. Ben je niet ook afhankelijk van wat de koks in de keuken uitspoken met de maaltijd die je in een restaurant bestelt?

Feit is dat Microsoft top-notch software levert die ook nog eens ontzettend goed te integreren is, wanneer gewenst. Met één programmeeromgeving/programmeertaal is alles op maat te maken. Er IS gewoon geen alternatief voor grotere organisaties dergelijke integratiebehoeftes.

De opmerking "vendor-lockin is geldverspilling" is dus zowel kortzichtig als uit emotie geboren. Niet voor niets ben je "fan" van iets, dat is emotie.

Open standaarden zijn natuurlijk prima, maar je zet jezelf wel een beetje te kijk met zo'n opmerking.

'Feit is dat Microsoft top-notch software levert die ook nog eens ontzettend goed te integreren is, wanneer gewenst.'

I.t.t. Art heeft Mw. Kroes nagedacht.
Gas/licht/water is door de overheid gereguleerd, met leveringsplicht zelfs.
MS in niet "ontzettend goed te integreren", of toch ja, alleen met MS software, en dat is vendor-lockin.

@ Art: En wat is er MIS met AFHANKELIJKHEID? Ben je niet ook afhankelijk van je gas/water/licht-leverancier?

Neen, wat doe jij als je gas/water/licht-leverancier besluit om de tarieven te verdubbelen of hij draait de kraan dicht? Juist, je gaat ergens anders naartoe. Want je gas/water/licht komt binnen via een open standaard.

Wat doe jij als MS besluit om de tarieven te verdubbelen? Klagen en slikken of een duur verhuistraject opzetten, want al je data zit in gesloten formaten. Dat noemt men vendor lock-in.

Stuur dit artikel door

Uw naam ontbreekt
Uw e-mailadres ontbreekt
De naam van de ontvanger ontbreekt
Het e-mailadres van de ontvanger ontbreekt

×
×
article 2010-06-11T14:19:00.000Z Jolein de Rooij
Wilt u dagelijks op de hoogte worden gehouden van het laatste ict-nieuws, achtergronden en opinie?
Abonneer uzelf op onze gratis nieuwsbrief.