De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017, in de volksmond bekend als de sleepwet, verdient een aanscherping om diensten als de AIVD en MIVD meer slagkracht te geven. Zo moet het verzamelen en verwerken van zogeheten bulkdata op één manier geregeld worden, in plaats van de diverse manieren die nu gelden.
Dat blijkt uit het evaluatierapport over de Wiv 2017, vandaag aangeboden aan minister Ollongren van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en minister Bijleveld van Defensie.
De Wiv werd in mei 2018, na een maatschappelijke discussie, ingevoerd met als belangrijk doel het moderniseren van de bevoegdheden van de diensten AIVD en MIVD. Hierdoor kregen de veiligheidsdiensten ook de mogelijkheid om telecommunicatie via de kabel (waaronder internetverkeer) breder te onderscheppen.
De Evaluatiecommissie onderzocht tussen mei en december vorig jaar onderzocht of de wet bijdroeg aan meer efficiëntie van de diensten. Dit blijkt zo te zijn (zie kader). Ook ontbreekt het de diensten niet aan bevoegdheden. Wel schiet de wet op een aantal punten te kort. Dit leidt volgens het rapport tot knelpunten in de uitvoering en patstellingen tussen de diensten en de toezichthouders. Daarom moet de wet op een aantal punten een aanpassing ondergaan.
Bulkdata
Een belangrijke aanbeveling is een wetswijziging is voor de verzameling en verwerking van bulkdata (omvangrijke verzameling van gegevens, waarvan het merendeel betrekking heeft op personen en/of organisaties die niet in onderzoek zijn). De veiligheidsdiensten gebruiken grote hoeveelheden gegevens voor hun taakuitvoering. Zo werd locatie-metadata verworven om inzichtelijk te maken welke uitreizigers zich in specifiek (toenmalig) ISIS-gebied bevonden en gaf een bulkdataset inzicht in de locaties en bewegingen van (potentiële) tegenstanders in missiegebied om Nederlandse militairen te beschermen.
Nu regelt de wet het verzamelen en verwerken van deze bulkdata op verschillende manieren, afhankelijk van de bevoegdheid waarmee bulkdata wordt verzameld. De commissie adviseert om bulkdata op één manier in de wet te regelen. Hierbij moet het verzamelen en het gebruik van bulkdata met meer waarborgen worden omkleed. Zo wordt tegemoetgekomen aan de zorgen in de samenleving over de omgang met grote hoeveelheden gegevens.
Vorig jaar uitte de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Ctivd) harde kritiek op het huidige databeleid van de AIVD en MIVD. Zo mag de bulkdata anderhalf jaar worden bewaard, maar de veiligheidsdiensten hebben kunstgrepen gebruikt om de bewaartermijn te verlengen. Het rapport van de Evaluatiecommissie adviseert om deze termijn te verlengen tot drie jaar.
Verder vindt de commissie dat er extra waarborgen moeten komen voor de gegevensuitwisseling met buitenlandse diensten. Ook dit is een punt van zorg in de maatschappij. De commissie adviseert onder meer om voor de diensten een inspanningsverplichting in te voeren om Nederlandse gegevens uit bulkdata te filteren voordat deze wordt verstrekt aan buitenlandse diensten.
Versterkte waarborgen
De modernisering van de wet betekent ook een versterking van de waarborgen, aldus de evaluatiecommissie. Vooral de introductie van de onafhankelijke Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) speelt hierbij een belangrijke rol. Het toezicht op de diensten bestaat daarmee uit een toets door de TIB voorafgaand aan de inzet van bijzondere bevoegdheden, en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) die toezicht houdt op de uitvoering van deze inzet door de diensten. Dit resulteert in ‘een robuust stelsel van toezicht’ en daarmee een forse toename van de waarborgen. Ook op het gebied van internationale samenwerking leidt de nieuwe wet tot een versterking van de waarborgen. Zo moeten buitenlandse diensten worden ‘gewogen’ voordat ermee mag worden samengewerkt. Deze verplichting stond niet in de vorige wet.
