BLOG – Jarenlang werd databescherming in Europa benaderd als een juridisch vraagstuk. Het was een onderwerp voor privacy-officers, juristen en audits. Die benadering wringt.
In een wereld van cloud, ai en complexe digitale ketens is databescherming geen afvinklijstje meer. Het is een keuze die je al bij het ontwerp van systemen maakt. Wie dat nog steeds niet erkent, loopt niet alleen technische risico’s, maar tast ook het vertrouwen in digitale systemen aan.
De Europese discussie over een mogelijke ‘reset’ van het databeschermingsmodel gaat daarom niet over verouderde principes. Ze laat zien dat de praktijk achterloopt op de manier waarop moderne it-systemen zijn gebouwd en gebruikt.
Paradox
Bijna tien jaar na de invoering van de AVG staat Europa voor een ongemakkelijke paradox. Het Europese databeschermingsmodel geldt internationaal als norm, terwijl organisaties tegelijk worstelen met de praktische uitvoerbaarheid. Nieuwe technologieën, met name ai, zijn gebouwd op continue datastromen, grootschalige analyse en hergebruik van informatie. Dat botst met uitgangspunten als zo min mogelijk data verzamelen, data alleen gebruiken waarvoor die bedoeld is en inzichtelijk maken wie waarvoor toegang heeft.
De digitale infrastructuur is het zenuwstelsel van de samenleving
De reflex is voorspelbaar: regels versoepelen om innovatie niet te blokkeren. Die redenering gaat echter voorbij aan de kern. Het probleem zit niet in de uitgangspunten, maar in de manier waarop databescherming wordt toegepast. Vaak gebeurt dat pas achteraf. Als extra maatregel of als schadebeperking. Terwijl de belangrijkste keuzes veel eerder worden gemaakt: in architectuur, governance en infrastructuur.
Versplinterd
Wie digitale systemen ontwerpt, bepaalt in hoge mate hoe data worden verzameld, gedeeld en beschermd. Versplinterde verantwoordelijkheden, ondoorzichtige controle-lagen en achteraf toegevoegde beveiliging vergroten het risico juist. Dat geldt voor commerciële platforms en voor de publieke digitale infrastructuur.
Die systeemblik komt nadrukkelijk terug in cybersecurity-strategieën, ook in Nederland. De digitale infrastructuur is niet langer puur ondersteunend, maar het zenuwstelsel van de samenleving. In die context zijn datalekken of privacy-incidenten geen op zichzelf staande technische problemen. Ze ondermijnen het vertrouwen in instituties en veroorzaken maatschappelijke schade.
Daarbij verschuift ook de verantwoordelijkheid. Niet de eindgebruiker, maar de partijen die digitale systemen ontwerpen en beheren, hebben de meeste invloed op hoe privacy en veiligheid in de praktijk worden geregeld. Dat betekent dat deze aspecten geen extra laag mogen zijn, maar vanaf het begin onderdeel moeten uitmaken van de technische architectuur.
Bloot
De opkomst van ai legt deze spanning genadeloos bloot. Ai-systemen vragen om schaal, snelheid en flexibiliteit. Zonder duidelijke architectuurgrenzen vervagen verantwoordelijkheden. Wie heeft toegang tot welke data? Wie kan modellen auditen? En waar liggen de grenzen tussen organisaties, leveranciers en overheden?
Zonder duidelijke ontwerpkeuzes ontstaat het risico dat uitzonderingen de norm worden. Tijdelijke oplossingen worden permanent, extra toegang wordt verleend ‘voor het gemak’ en datagebruik schuift steeds verder af van het oorspronkelijke doel. Dat is geen theoretisch risico, het is een structureel patroon dat zichtbaar wordt zodra systemen complexer worden dan individuele organisaties kunnen overzien.
Verfijning
De strategische keuze waar Europa voor staat, is geen harde reset, maar doelgerichte verfijning. Dat betekent vasthouden aan de principes en ze afdwingen op het niveau waar ze het meeste effect hebben. Dus niet alleen in beleid en wetgeving, maar juist in de infrastructuur zelf. Dat vraagt om it-architecturen waarin vooraf duidelijk is vastgelegd wie of wat toegang heeft tot welke data, onder welke omstandigheden en met welke controle. Pas dan zijn het innovatie en databescherming daadwerkelijk met elkaar te verenigen, in plaats van ze tegenover elkaar te zetten.
Geen rem
Databescherming is zeker geen rem op digitale vooruitgang. Het is een voorwaarde voor duurzame digitalisering. Systemen die vanaf het ontwerp rekening houden met privacy, transparantie en controle zijn beter bestand tegen verandering, misbruik en politieke druk.
Voor it-beslissers ligt hier een duidelijke keuze. Het gaat niet om de vraag of databescherming belangrijk is, maar waar zij een plek krijgt in het ontwerp van systemen. Wie dat pas achteraf probeert te regelen, loopt onvermijdelijk achter de feiten aan. Wie het vanaf het begin meeneemt, bouwt aan systemen die niet alleen technisch goed functioneren, maar ook maatschappelijk houdbaar zijn.
Kevin Cochrane, cmo Vultr
