De overheid telt slechts acht toepassingen die gebruikmaken van generatieve ai (gen-ai) en grote taalmodellen (llm’s); opvallend weinig gelet op de grote vlucht die dit soort applicaties in het bedrijfsleven nemen.
Uit verkennend onderzoek van TNO blijkt dat de lancering van ChatGPT nauwelijks heeft geleid tot toepassingen van generatieve ai in de publieke dienstverlening. Het achttal aangetroffen applicaties betreffen bovendien geen nieuwe toepassingen. Volgens de onderzoekers zijn het verbeterde toepassingen van tekstherkenning. Ze vermoeden dat het aantal werkelijke toepassingen groter ligt. De omvang van het gebruik van generatieve ai door overheden is naar hun mening moeilijk vast te stellen. Dat komt doordat generatieve ai valt te beschouwen als een online-dienst, die veelal door individuen binnen een organisatie wordt gebruikt. Vergeleken met machine learning of andere ai-modellen zijn online-diensten als ChatGPT, Perplexity en Bard laagdrempelig. Ze zijn beschikbaar voor individuele gebruikers zoals ambtenaren. Waar andere ai-toepassingen eerst moeten worden ontwikkeld of ingekocht, zijn deze diensten vrij toegankelijk. Dit brengt echter wel het risico van ‘shadow it’ met zich mee. Verder merkt TNO in dit verband op dat veel experimenten nog in de kinderschoenen staan. Daarom blijft de communicatie hierover achter.
Over het algemeen zijn de gevonden toepassingen vrij ‘recht toe recht aan’. Hun doel is duidelijk, terwijl de gebruikte ai-technologie relatief simpel is. De onderzoekers troffen weinig voorbeelden van complexe ai-technologie aan. De onderzoekers zijn wel opgetogen over het stijgende gebruik van ‘klassieke’ ai door overheidsinstanties. Vergeleken met eerder onderzoek uit 2021 zijn er ruim anderhalf keer meer ai-toepassingen gevonden binnen de overheid: 266 versus 165. Vooral gemeenten hebben de smaak te pakken. Veel gevonden ai-toepassingen (105) kwamen daar vandaan.
Ai wordt het meest gebruikt voor kennisverwerking, archivering en anonimisering (60). De toename in anonimiseringssoftware is te verklaren door de invloed van de Wet open overheid (Woo). Zo werkt de overheid met een algoritme dat (persoons)gegevens en vertrouwelijke financiële gegevens in documenten herkent en anonimiseert voordat deze worden gepubliceerd. Diverse gemeenten gebruiken deze tool die private partijen hebben ontwikkeld.
Bij inspectie en handhaving wordt veel beeldherkenning toegepast. Hierbij gaat het vaak om experimenten. Voorbeeld van een implementatie is het registratiesysteem voor scheepsbewegingen in de haven van Scheveningen. Een algoritme werkt op basis van camerabeelden en detecteert scheepstype, snelheid en tijdstip van in- en uitvarende schepen. Bij hoge snelheid en nachtelijke passage genereert het systeem een alarm.
