Proefschrift Erik Jochemsen biedt kader om beheersbaarheid van complexe systemen te vergroten
Organisaties onderschatten de verschuivende complexiteit in hun informatiesystemen (IS). Ze worstelen structureel met het beheersen hiervan. Ondanks tal van interventies – van systeemintegraties tot architectuurprogramma’s – blijven de resultaten vaak achter bij de verwachtingen. Dat stelt Erik Jochemsen, hoofd ontwikkelingsdiensten bij ABN Amro, in een proefschrift.
Op woensdag 7 januari promoveerde hij aan de VU Amsterdam. Eric Jochemsen legt in zijn proefschrift de onderliggende oorzaken van deze hardnekkige problematiek rond informatiesystemen bloot.
Jochemsen putte daarbij uit de ervaringen van een niet nader genoemde bank, in het proefschrift geanonimiseerd als Tetra Bank. Betrokken bank zag zijn entree op de markt voor mobiel bankieren destijds aanzienlijk vertraagd. Nadat het front-end gedeelte van de app binnen een paar weken was voltooid, duurde het bijna negen maanden om de klantgegevens uit de back-end-systemen in de app te integreren. Het informatiesysteem van de bank bestond uit ongeveer 2.500 verschillende applicaties, verbonden via zo’n veertigduizend interfaces. Veel betrokken it’ers die voor het onderzoek werden geïnterviewd, karakteriseren het toenmalige systeem als spaghetti.
Oude en nieuwe technologieën moesten bovendien samenwerken om de benodigde functionaliteiten te creëren. Deze lange worsteling bracht het senior it-management tot het besef dat de complexiteit van het informatiesysteem-landschap stevig moest worden aangepakt. Als reactie hierop startte de bank een meerjarig programma om de complexiteit van het informatiesysteem te verminderen en zo veerkrachtiger en wendbaarder te worden.
‘Pogingen om deze systemen te vereenvoudigen werken vaak averechts’
Jochemsen kreeg van zijn werkgever ruim baan om naast zijn werk voor ABN Amro tijd vrij te maken voor zijn dissertatie. Centraal in het proefschrift ‘Shifting information systems complexity’ staat de vraag hoe organisaties de complexiteit van hun landschap van informatiesystemen (IS-landschap) daadwerkelijk kunnen beheersen. Volgens de onderzoeker ligt een belangrijk deel van het antwoord in het beter begrijpen van de verschillende vormen van complexiteit die in veel organisaties door elkaar worden gebruikt, wat leidt tot verkeerde aannames en ineffectieve maatregelen.
Pogingen om deze systemen te vereenvoudigen, bijvoorbeeld door standaardisatie en modularisatie, werken vaak averechts omdat een totale reductie van complexiteit onmogelijk is in een dynamische omgeving. Ook actieve onderhoudsprogramma’s, pogingen om systemen stop te zetten en legacysystem-management leiden vaak niet tot de gewenste resultaten.
Shifting complexity
Probleem is dat de complexiteit zich verplaatst. Jochemsen introduceert daarom het concept ‘shifting complexity’. Hij toont aan dat ingrepen de complexiteit vaak niet laten verdwijnen, maar verplaatsen: een afname op de ene plek leidt vaak tot een toename elders. Door deze verschuivingen te herkennen en meerdere perspectieven te gebruiken, kunnen organisaties hun it-landschap robuuster en adaptiever maken, in plaats van te vechten tegen een onvermijdelijke complexiteit.
Het proefschrift onderscheidt twee domeinen van complexiteit rond informatiesystemen (IS): het materiële en het cognitieve domein. Het materiële domein omvat zowel structurele complexiteit – het aantal componenten, hun diversiteit en onderlinge afhankelijkheden – als dynamische complexiteit, die ontstaat door de voortdurende evolutie van systemen. Vorm en functie van een systeem veranderen. Zo ook het gedrag dat daaruit voortkomt.
Het cognitieve domein richt zich op de menselijke kant: de mate waarin medewerkers in staat zijn het systeem te begrijpen, ermee te werken en de gevolgen van veranderingen te overzien. Deze subjectieve complexiteit blijkt een cruciale factor in het falen of slagen van interventies.
Verschuivende complexiteit
Op basis van literatuuronderzoek en empirische analyses heeft Jochemsen in zijn proefschrift een typologie van ‘IS-complexiteit’ opgezet. Die typologie maakt zichtbaar hoe de verschillende vormen van complexiteit elkaar beïnvloeden en waarom interventies soms onverwachte of zelfs tegengestelde effecten hebben. Zo kunnen maatregelen die structurele complexiteit verminderen, tegelijkertijd de cognitieve complexiteit verhogen – of omgekeerd.
Jochemsen introduceert het concept ‘verschuivende complexiteit’, waarmee wordt beschreven hoe interventies niet alleen complexiteit reduceren, maar deze ook kunnen verplaatsen of transformeren. Dit inzicht helpt organisaties beter te begrijpen waarom traditionele input output benaderingen tekortschieten.
Ontrafelen
Het gaat erom de opkomende causale verbanden te ontrafelen die zich ontvouwen als gevolg van deze interventies. De onderzoeker heeft twee soorten effecten waargenomen:
• verschuivingen binnen de vormen van complexiteit;
• interacties tussen vormen van complexiteit.
Het idee van verschuivende complexiteit benadrukt het multidimensionale en contextafhankelijke karakter van IS-complexiteit. Jochemsen stelt in zijn proefschrift dat organisaties pas effectieve strategieën kunnen ontwikkelen wanneer zij deze verschuivingen herkennen en analyseren. Zijn onderzoek biedt daarmee een nieuw kader om de impact van interventies op het landschap van informatiesystemen te beoordelen en de beheersbaarheid van complexe systemen te vergroten.
