Event | Overheid 360°
De overheid krijgt de smaak van ai te pakken. Zo helpt een groot taalmodel de gemeente Hoeksche Waard documenten automatisch te anonimiseren zonder tekst te verwijderen of zwart te lakken. Woorden of namen worden om privacyredenen vervangen door neutrale termen. Dit voorkomt dat informatie onleesbaar wordt of verkeerd wordt geïnterpreteerd. Wordt zo’n naam voorgelezen, dan hoor je geen piep, maar een alternatieve term.
De Zuid-Hollandse gemeente ontving in november vorig jaar de Computable Award 2025 in de categorie Overheidsproject. Bij het project ‘Anonimiseren met LLM’ vervulde de gemeente de rol van regievoerder in een samenwerking tussen zes gemeenten: de bedrijfsvoeringspartner Albrandswaard, Barendrecht en Ridderkerk, de gemeente Buren en de gemeente Krimpen aan den IJssel. Tijdens het Overheid 360°-congres – dat woensdag 17 juni in Jaarbeurs Utrecht plaatsgrijpt – presenteert de gemeente Hoeksche Waard de voortgang van dit project. Ofwel, hoe zijn ai-processen bij de overheid veel efficiënter en beter in te richten?
Reden om met Amanda Hanemaaijer (informatiemanager gemeente Hoeksche Waard) en Remco Damhuis (projectleider vanuit Remdam) te spreken over de voortgang. Het succes van ‘Anonimiseren met LLM’ krijgt een vervolg in het project ‘Anonimiseren bij de bron’. Dit innovatieproject richt zich op anonimisering op de plek waar documenten worden opgeslagen, zodat het risico op onderschepping wordt geminimaliseerd. Context en toegankelijkheid blijven daarbij behouden. De tool wordt verder gebruiksvriendelijk gemaakt en kan ook voor andere overheden van grote waarde zijn.
Hanemaaijer: ‘Anonimisering door mensen kost veel tijd en moeite; uren die beter kunnen worden besteed aan publieke dienstverlening.’ Damhuis vervolgt: ‘Bij de ontwikkeling van een llm-gebaseerde tool voor anonimisering stond vooral de techniek centraal. In de huidige fase, die in oktober vorig jaar is gestart, wordt de tool doorontwikkeld tot een gebruiksvriendelijk product dat beter aansluit op de behoeften van Nederlandse gemeenten.’
Met de bedrijfsvoeringspartner Albrandswaard, Barendrecht en Ridderkerk wordt gewerkt aan een opensourcemodel binnen de Open Webconcept-beweging. Het technische ontwerp en de uitvoering liggen bij Conduction, terwijl Centric meewerkt aan de ontwikkeling. Acato bouwt de front-end. Nog voor de zomervakantie moet een minimum viable product gereed zijn dat geschikt is voor breed gebruik. Opschaling naar meerdere overheden is het doel.
Volgens Damhuis wordt ook de anonimisering zelf verbeterd. ‘Maar er bestaat geen garantie dat dit altijd volledig correct gebeurt. Adressen worden in principe altijd weggelaten, maar bij het gemeentehuis is dat juist niet de bedoeling. En ook bestuurders hoeven niet anoniem te zijn. Bij de Wet open overheid bepalen juristen hoe ver anonimisering moet gaan. De techniek kan dat niet volledig oplossen.’ Hanemaaijer wijst erop dat voor documenten met gevoelige gegevens een puntoplossing de voorkeur heeft. ‘Zodat data de server niet hoeven te verlaten. Dat kan met gespecialiseerde software die voor één specifiek probleem is ontwikkeld’, zegt ze. Damhuis: ‘Wie geen toegang heeft tot een externe server kan zo’n tool bij de bron installeren. Met een nieuwe functie gebeurt alles binnen de eigen afgeschermde omgeving, wat veiliger en efficiënter is.’
Saas
Binnen het project wordt gewerkt met twee varianten: een lichte on-premises-variant die eenvoudig te installeren is, en een zwaardere software-as-a-service (saas)-variant. Deze laatste maakt gebruik van een moderner groot taalmodel met meer reken- en opslagcapaciteit. De ai-technologie is daar inmiddels op voorbereid. Hosting vindt in dat geval plaats bij de leverancier.
Voor ‘Anonimiseren bij de bron’ is gekozen voor een opensourcemodel dat meer grip, zekerheid en veiligheid biedt. Het is geen black box, waardoor gebruikers inzicht houden en aanpassingen kunnen doen zonder afhankelijk te zijn van één leverancier. Hanemaaijer: ‘De ontwikkeling vindt plaats binnen het Open Webconcept, waarbij meer dan veertig gemeenten samen met marktpartijen digitale dienstverlening ontwikkelen op basis van Common Ground.’ De basisgedachte is dat data worden losgekoppeld van applicaties, zodat gegevens herbruikbaar zijn bij de bron. Standaardisatie maakt dit mogelijk. Het Open Webconcept kent geen hiërarchie; alle partijen werken gelijkwaardig samen.
Momenteel wordt gewerkt aan de governance-structuur voor beheer, doorontwikkeling en monitoring. Ook de community wordt verder uitgebreid en eindgebruikers blijven betrokken. Een volledig automatisch systeem zonder menselijke controle is volgens de betrokkenen niet realistisch. Er blijft altijd een mens in de loop. Hanemaaijer: ‘Maar de tijdwinst van het ai-project is enorm.’
Meedoen?
De Computable Award gaf ‘Anonimiseren met LLM’ veel zichtbaarheid, wat leidde tot brede interesse vanuit andere gemeenten. De nieuwe tool ‘Anonimiseren bij de bron’ wordt later dit jaar geïntegreerd in Nextcloud, een opensource-cloudplatform. Wie wil meedenken of deelnemen, kan contact opnemen met Remco Damhuis (remco@remdam.nl).
Overheid 360°
Op woensdag 17 juni 2026 vindt in de Jaarbeurs in Utrecht Overheid 360° plaats, het jaarlijkse kennisevenement over informatiemanagement voor de overheid. Er is een beursvloer en er zijn zo’n zestig presentaties, verdeeld over de thema’s artificial intelligence, digitale toegankelijkheid, it-outsourcing & cloud computing, cybersecurity, informatiestrategie en datagedreven overheid. Iedereen die werkzaam is bij gemeenten, overheden of publieke organisaties is gratis welkom. Voor meer informatie en aanmelden, klik hier.
Voor een groot deel van PII-detectie heb je geen zware generatieve AI nodig. Persoonsgegevens zijn vrij deterministisch te herkennen en daar bestaan al jaren technieken voor dus daar heb je geen LLM voor nodig. We hebben een oplossing en zoeken er een probleem bij lijkt me hierdoor meer van toepassing want de AI zal we eerst getraind moeten worden. En deze trainen met een grote hoeveelheid PII staat haaks op de AVG/GDPR.