De Belastingdienst stopt de migratie naar Microsoft 365 (M365). De overstap naar een moderne werkomgeving, die sinds 2025 in volle gang was, maakt plaats voor on-premises en opensource. Staatssecretaris Eelco Eerenberg (Financiën) antwoordt dit op vragen van CDA-Kamerlid Inge van Dijk.
Een te grote afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven zou Nederland kwetsbaar maken, zo vreesde de Tweede Kamer. Pro-Kamerlid Barbara Kathmann vindt dat de Nederlandse overheid veel te veel aan het Microsoft-infuus zit. Immers, onder druk van de regering in Washington zou de dienstverlening van Microsoft kunnen worden stopgezet en zou bijvoorbeeld het innen van belastinggelden in gevaar komen.
Aanvankelijk voelde de Belastingdienst er niets voor om de overstap naar M365 (Outlook, Teams, onlineversies van Office) terug te draaien. Op korte termijn zou er geen alternatief zijn voor deze overgang. Implementatie van een soevereine oplossing werd als ‘niet realistisch en uitvoerbaar’ gezien. Maar nu blijkt het wel degelijk te kunnen. Eerenberg: ‘In het on-premisescenario draait de software op servers van de Belastingdienst of op servers die door de Belastingdienst worden gecontroleerd. Dat deze optie nu wel mogelijk is, komt mede doordat het de Belastingdienst is gelukt om de datacentercapaciteit te vergroten.’ Ook de Douane en de Dienst Toeslagen volgen deze koersverandering.
Meer autonome oplossing
Eerst wordt in 2027 de voorziening voor mail en agenda on-premises gerealiseerd. Later in 2027 en 2028 volgen Europese opensourceoplossingen voor persoonlijke opslag en samenwerkingsfunctionaliteiten. Een meer autonome oplossing hiervoor ligt dus in het verschiet. Dat sluit aan bij het advies van het Adviescollege ICT-toetsing om niet uit te gaan van één oplossing bij één leverancier, maar om per functionaliteit alternatieven te onderzoeken. Het Adviescollege drong er bij de Belastingdienst op aan om zoveel mogelijk gebruik te maken van bestaande licenties, zodat aanvullende investeringen zoveel mogelijk worden beperkt.
Het laten vallen van M365 leidt wel tot problemen bij het archiefbeheer. Een aantal beoogde voorzieningen voor het op orde brengen van de informatiehuishouding zat in het M365-pakket. Dit pakket is niet on-premises beschikbaar. De Belastingdienst brengt in kaart wat ervoor nodig is om dit op te lossen.
Verouderd
De Belastingdienst kampt al jaren met een verouderd ict-landschap. Sinds 2023 is een groot deel van de achterstand ingelopen, meldt Eerenberg. In het lopende jaar wordt, ondanks de nadruk op modernisering, veertig procent van het portfolio benut voor wetgeving of andere externe toezeggingen.
De Belastingdienst nadert eind 2028 een omslagpunt. Volgens de huidige planning komt er dan meer ruimte vrij voor nieuwe initiatieven, waaronder strategische vernieuwing. Voor dat laatste is momenteel slechts vijf procent van de beschikbare capaciteit beschikbaar. Hoognodige modernisering, nieuwe wetgeving en externe verplichtingen slokken bijna alle capaciteit op.
Een voorbeeld van strategische vernieuwing is het vroegtijdig en planmatig moderniseren van verouderde systemen en applicaties als regulier onderdeel van lifecyclemanagement. Daarmee wordt voorkomen dat moderniseringsopgaven op het allerlaatste moment alsnog met voorrang moeten worden opgepakt en een groter beslag leggen op de capaciteit.
Ach, en waar is de soevereine Europese hardware dadelijk? Je kunt wel op softwaregebied denken dat je van de Amerikaanse dreiging af bent, maar men vergeet de hardware met al zijn achterdeurtjes.
Opnieuw een instantie die terug gaat naar ‘de basis’. Het ‘on-premise’ gebeuren. Je hebt alles zelf in de hand en bent niet afhankelijk van derden voor je bedrijfsvoering en en je policies… Met gevoelige informatie heb ik altijd een ferme weerzin tegen de ‘cloud’ gehad. Nog even afgezien van de rol die de Amerikaanse President daarin kan spelen. Als iedereen erbij moet kunnen, dan kán ook iedereen erbij. Grote hacks bewijzen dat aan de lopende band…
Dat je naar open oplossingen gaat en in een soevereine setting wil niet zeggen dat je naar ‘On-premise’ gaat. Dan heb je het niet goed begrepen.
Op andere gebieden maakt dit kabinet de kreet ‘Het kan wel!’ nog niet bepaald waar, maar wat betreft DigiD (en breder met Solvinity) en nu de Belastingdienst, lijkt er toch op het gebied van digitale soevereiniteit en gezond verstand gebruiken / luisteren naar de experts sprake van een omslag.
Alleen vraag je wel af waarom de staatssecretaris zelf niet eens in staat is om ‘Save as ODT’ te (laten) gebruiken, als hij de Kamer schriftelijk antwoordt en een DOCX stuurt. Of kan de Tweede Kamer dat (open) formaat ook nog niet aan?
Het artikel gaat vooral over het terughalen van een operationele controle over de kantoorautomatisering, bij DigID ging het ook om de operationele controle die door het beheermodel van Looijen was uitbesteed. Want met het inbesteden verdwijnt de afhankelijkheid van Amerikaanse technologie niet zoals de staatssecretaris erkent want ook bij alle on-premises oplossingen blijft er sprake van afhankelijkheid van Amerikaanse leveranciers. En de soevereiniteit van toegang op de (operationele) data door weer terug achter de dijken te gaan is vooral een stap achterwaarts als we kijken naar het grotere geopolitieke plaatje.
Na jarenlange bezuinigingen op defensie is iedereen het eens met meer geld voor wapens maar zolang er geen opkomstplicht is zal probleem van capaciteit hetzelfde zijn als bij de belastingdienst. De planning voor 2028 is opmerkelijk want blijkbaar gaat het nu vooral om het licht aanhouden. Een begroting is nog geen realisatie want het geld kan ook opgaan aan hogere licentiekosten of meer inhuur. Verder wordt de grote afhankelijkheid van Amerikaanse bedrijven niet minder als je datacentra afhankelijk zijn van Amerikaanse CPU/GPU instructiesets, Amerikaanse virtualisatie en Amerikaanse software.
En of de grote hacks van rjtuinman om centralisatie naar de cloud gaan waardoor je de toegang tot data veel beter kunt regelen of een verlies aan gevoelige data welke te verwijten valt aan de gebruiker is een punt van discussie. De rondslingerde gegevens zonder eigenaar gaat om een andere autonomie op data als we kijken naar het probleem van e-mails en de Rutte doctrine. Want de vallende dominosteentjes bij de VVD door een bonnetje ging om een back-up bij de belastingdienst die eigenlijk al vernietigd had moeten zijn.
De soevereiniteit van toegang op alle koude data gaat om het probleem van archiveren want de cloud is niet de juiste archiefkast als we kijken naar het probleem met alle vergeten data. Het probleem van welke gegevens je bezit, waarom je ze bewaart en wanneer je ze moet vernietigen gaat dan ook meer om de systems of record dan de systems of collaboratie.