Waar was u op 11 september 2001 toen u het nieuws hoorde dat de twin towers van het World Trade Center in New York door terroristen werden verwoest? Ik zat in de auto, vertrekkend uit Capelle aan de IJssel na een bezoek aan een klant, toen een van mijn zakenpartners het me doorbelde. In een wegrestaurant stond CNN luid aan en iedereen was stil en keek naar de beelden.
De science fiction-achtige, opkomst-en-ondergang-van-het-Keizerrijk-Trigië-achtige, beelden vervulden vrijwel iedereen met een door stomheid geslagen ongeloof en afgrijzen. De erop volgende dagen van continu CNN-nieuws maakten duidelijk dat er een keerpunt in de geschiedenis is bereikt. "Welkom in het eerste jaar van het Derde Millennium!".
Oorlogen tussen staten op hun retour? De massatoerist gaat steeds meer leiden onder massaterrorisme. De onacceptabele kwetsbaarheid voor recht-toe-recht-aan-zelfmoordacties maken in één klap duidelijk hoe achterhaald het is om anno 2001 20.000 mensen in twee torens te verzamelen, waar veel financieel-economische belangen fysiek zijn geconcentreerd. Het internet, één van de weinige communicatienetwerken dat ongestoord bleef werken, heeft het mogelijk gemaakt om de meeste financiële handelsfuncties van bedrijven in het WTC compleet virtueel te maken. Net zoals het opblazen van de Boeing boven Lockerbie door Libische terroristen een groei in videoconferencing stimuleerde, zo gaat de aanval op New York het ontwikkelen van een Virtual York een enorme stimulans geven.
Wereldwijd zal het aantal vluchten voor een aantal jaren een forse daling ondergaan. Communicatie via internet zal – gedreven door onze angst en overlevingsinstincten – nu pas een echt serieuze plaats in ons werkend leven verwerven. Wie Darwinistisch slim is, vermijdt voortaan zich fysiek al te lang te laten opsluiten in menselijke mierennesten. Internet is vanaf 11 september dus niet alleen maar een leuk tijdverdrijf, een interessante mogelijkheid, een manier om aan boodschappen en informatie of amusement te komen, het wordt echt een noodzakelijk medium, een onmisbare drager van zakelijke communicatie, in aanvulling op de kwetsbaardere telefoon-, radio- en televisienetwerken.
Het internet is niet voor niets ontworpen als medium-zonder-centrale dat moet kunnen blijven functioneren, ook al vindt er een kernaanval plaats die het netwerk feitelijk aan stukken rijt of een groot aantal nodes uitschakelt. Een kortsluiting in de mediatoren in Moskou legde de meeste Russische tv- en radiozenders maandenlang stil. De aanval op New York stoorde het telefonieverkeer in hoge mate. Ondanks het uitvallen van het belangrijke internetknooppunt in het WTC, bleef internet goed functioneren – ook in Manhattan – zij het dat de limieten van de capaciteit op de proef werden gesteld. Het internet bleef overeind, maar investeren in breedbandinternet is wel een internationaal veiligheidsbelang geworden.
Maar internet heeft ook een duistere keerzijde. Niet alleen ons bedrijfsleven wordt straks volledig ondersteund door het web. Ook de ‘vijand’, de terroristen, communiceren effectief via internet. Cyberterreur. Ogenschijnlijk functioneren een aantal terroristen als zonderlinge individuen. Door versleutelde communicatie via internet, verborgen in bijvoorbeeld pornoafbeeldingen of spam vormen ze een gecoördineerde cel die met elkaar aanslagen kan beramen en uitvoeren zoals zo dramatisch gedemonstreerd. Een klassieke hiërarchie is daarbij volstrekt niet noodzakelijk.
Het kan dus heel goed zijn dat Ben Laden niet de leiding had over de aanval op New York, maar vooral diende als inspiratiebron: val het WTC aan, en zoek het verder maar uit. De cel, met leden die in veel gevallen goed opgeleid zijn, kan de collectieve intelligentie aanwenden om alle noodzakelijke kennis en middelen te verzamelen voor de geheime plannen. De onderlinge coördinatie hoeft niet van bovenaf gestuurd te worden; net zoals kleine bedrijven autonoom en doelgericht kunnen functioneren en overleven.
Bij het aanpakken van terrorisme zal dus ook het berichtenverkeer zwaar in de gaten gehouden moeten worden, hoewel dat grote nadelen voor de bescherming van onze privacy heeft. Maar wat voor waarde heeft privacy als onze veiligheid in gevaar is? Deze argumentatie zal ook in het hiervoor gevoelige Europa de gegarandeerde ruimte voor privacy flink gaan verkleinen. We zullen onder meer gaan zien dat er grotere druk gaat komen op het openbaar maken van sleutels waarmee berichtenverkeer versleuteld wordt. We zullen ook gaan zien dat er dankzij allerlei technieken die berichten en masse kunnen analyseren meer bekend gaat worden over onze communicatiepatronen dan ons lief is. Big Brother is niet alleen een succes op tv, maar straks ook in ons interactieve leven. Is het leuk? Nee. Is het gevaarlijk? Ja! Leven in een antiterroristische politiestaat is nou niet bepaald de toekomstdroom die we als naoorlogse generaties voor ogen hadden. Anderzijds willen we zonder angst naar New York kunnen vliegen, of naar Frankfurt. En willen we zonder angstige blikken omhoog, waar een verkeersvliegtuig onder het wolkendek scheert, kunnen genieten van de schoonheid van een zonovergoten Amsterdam.
