Nederlandse gemeenten maken steeds vaker gebruik van artificiële intelligentie (ai), maar duidelijke kaders en aandacht voor digitale soevereiniteit blijven achter. Dat blijkt uit de ‘AI Monitor Gemeenten 2025’ van M&I/Partners, het jaarlijkse onderzoek naar de adoptie en ontwikkeling van ai binnen het lokale bestuur.
Uit het onderzoek komt naar voren dat een meerderheid van de gemeenten inmiddels experimenteert met ai‑toepassingen, vooral binnen de interne bedrijfsvoering. Generatieve ai, zoals automatisch schrijven, samenvatten en analyseren van teksten, wordt het meest gebruikt. Deze technologie helpt medewerkers bij administratieve werkzaamheden en procesoptimalisatie.
Daarnaast stijgt het aantal gemeenten dat beschikt over een ai‑visie, ai‑strategie of beleidskaders. Hoewel embedded ai in bestaande systemen minder vaak wordt herkend, is er wel een voorzichtige groei van door gemeenten zelf ontwikkelde ai‑oplossingen. Die ontwikkeling staat echter nog in de kinderschoenen.
Gemeenten zien ai vooral als middel om efficiënter te werken, de werkdruk te verlagen en de dienstverlening te verbeteren. Tegelijkertijd signaleren zij risico’s rondom privacy, informatiebeveiliging, regie op ai‑gebruik en het risico op een ongecontroleerde groei van tools en toepassingen. Ai‑geletterdheid onder medewerkers vormt eveneens een knelpunt: hoewel veel gemeenten trainingen aanbieden of voorbereiden, heeft tot nu toe slechts een beperkt deel van de medewerkers deze gevolgd.
Weinig aandacht voor soevereiniteit
Opvallend is dat digitale soevereiniteit relatief weinig aandacht krijgt. Ondanks de discussie over afhankelijkheid van buitenlandse technologie, maakt slechts een kleine groep gemeenten bewust de keuze voor Europese ai‑oplossingen boven niet‑Europese varianten. Daar staat tegenover dat een groot deel van de gemeenten algoritmen heeft vastgelegd in het landelijke algoritmeregister of daar momenteel aan werkt. Dat register moet burgers en organisaties inzicht geven in welke algoritmen worden gebruikt en hoe deze functioneren.
De AI Monitor van M&I laat zien dat ai een vaste plek begint in te nemen binnen het gemeentelijk werk, maar dat verdere professionalisering nodig is om toepassingen verantwoord en duurzaam in te zetten. Het onderzoek is gebaseerd op een enquête onder dertig gemeenten en verdiepend onderzoek bij Wierden, Dijk en Waard en Haarlemmermeer.
