Veel mooie woorden, goede bedoelingen en een enorme stroom aan rapporten en Kamerbrieven. Zo kenmerkt zich het Nederlandse digitaliseringsbeleid. Het begint de Tweede Kamer steeds meer te ergeren dat dit kabinet, maar ook het vorige kabinet en het kabinet daarvoor, verzuimt echte actie te ondernemen.
Dit bleek afgelopen maandag tijdens het Wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer over de digitalisering in de begrotingen van de ministeries EZ, BZK en JenV. De Kamer heeft een ambitieuze agenda voor digitalisering. Voorop staat zeggenschap over digitale infrastructuur. Investeringen zijn daartoe nodig in een rijkscloud, nieuwe zeekabels en rekenkracht van Europese bodem.
Volgens het Pro-kamerlid Barbara Kathmann is dat de enige manier om de macht terug te grijpen. Ze vindt het diep teleurstellend dat de Kamer voor de zoveelste keer tegen dezelfde muur aan rijdt. Ondanks alle goede intenties blijft echte actie uit. Kathmann constateert dat Nederland op digitaal gebied nu drie bewindslieden heeft die er niet in slagen om één vuist te maken en Nederland staande te houden in al het cybergeweld.
Niet thuisgeven
Zowel minister David van Weel (Justitie en Veiligheid) als staatssecretaris Vincent van den Burg (Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid) en staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) treffen dit verwijt. Volgens Kathmann verliezen we daarmee kostbare tijd. Het overgrote deel van de Kamer deelt haar conclusies.
Tekenend is de manier waarop ‘Den Haag’ op grote incidenten reageert. Kathmann: ‘’Als de Albert Heijn plat ligt door een it-storing, komt de staatssecretaris van Visserij om antwoorden te geven. Als het halve internet op zwart gaat door een cruciale fout in een veelgebruikte programmeertaal, neemt niemand de telefoon op. Als de Kamer vragen heeft over de beursgang van ai-bedrijven, is de staatssecretaris te laat. De staatssecretaris die ict van de Rijksoverheid inkoopt, heeft afgezegd voor het debat over digitale autonomie.’
Wie neemt handschoen op?
Volgens Kathmann is het slecht zakendoen met staatssecretarissen zonder geld en zonder mandaat. Het ontbreken van een krachtige minister van Digitale Zaken doet zich voelen. Kathmann: ‘De meerwaarde van twee staatssecretarissen die over digitalisering gaan, heb ik helaas nog niet kunnen zien.’ En voegde ze toe: ‘Het beleid moet gewoon dwingender en strenger, maar niemand neemt die handschoen op.’
Vooral de departementale autonomie is een hinderpaal. Als dat niet wordt doorbroken, blijft vrijblijvendheid hoogtij vieren. Volgens het Pro-Kamerlid is het hard nodig om ict meer centraal te coördineren. Zijn noemt de versnippering tussen ministeries een reden waarom Nederland heel afhankelijk is geworden van een paar grote techbedrijven.
Verder gaat het er veel te weinig geld naar digitalisering. Kathmann: ‘Zonder geld is het risico te groot dat al die mooie beloftes niet worden waargemaakt. Zonder geld tuigen we alleen nog maar praatclubs en overlegstructuren op en gaan we van succesvolle pilot naar succesvolle pilot, die vervolgens niet opgeschaald wordt omdat uit geldgebrek de stekker eruit is getrokken.’
Kathmann vervolgt: ‘Het kabinet snapt toch ook wel dat we met de begroting, waar geen rooie cent in staat voor digitaal, geen grote resultaten zullen bereiken? Ik heb het eigenlijk al honderd keer gehoord: wacht nog maar even; we komen wel met geld. Maar het leidt eigenlijk nooit ergens toe. Het gebrek aan geld heeft gevolgen. Want hoe realiseer je een rijkscloud zonder geld? Hoe leg je nieuwe zeekabels zonder geld? Hoe ontwikkel je je eigen rekenkracht zonder geld? Hoe voer je de Nederlandse digitaliseringsagenda uit zonder geld? Hoe richt je een Nederlandse digitale dienst op zonder geld? Hoe koop je ethische en Europese ai- en clouddiensten zonder geld? Hoe help je de miljoenen Nederlanders die digitaal worden buitengesloten zonder geld?’
Holle woorden
Daar staat tegenover dat de macht, de invloed en het geld van de grote ai-bedrijven enorm zijn. ‘De economie wordt heen en weer gesleurd door bedrijven die machtiger zijn dan de meeste landen en in één dag meer geld kunnen verliezen op de beurs dan de hele rijksbegroting van Nederland, aldus Kathmann. Ook het VVD-kamerlid Queeny Rajkowski maakt zich daar zorgen over. Henk Vermeer (BBB) is het er zeer mee eens dat allerlei ambities en beleid zonder geld holle woorden zijn. En Don Ceder (ChristenUnie) deelt de zorgen van Kathmann eveneens. Hij constateert dat voornamelijk Amerikaanse bedrijven al meer dan twee biljoen dollar in ai-infrastructuur hebben geïnvesteerd. Europa kan daar financieel gezien moeilijk tegen opboksen.
Grote zorgen zijn er ook over de enorme kostenoverschrijdingen bij grote ict-projecten van de overheid. Gemiddeld zit er 45 procent verschil tussen de oorspronkelijke en de actuele kosteninschatting. Een vaste rijksdienst met eigen vakmensen kan dat helpen voorkomen, stelt Sara El Boujdaini (D66). Zij wil snel de resultaten van een nader onderzoek naar de kostenoverschrijdingen ontvangen om daar in de toekomst beter op te kunnen sturen.
Dutch Tech Force
Rajkowski vraagt de regering in een breed gesteunde motie om een pilot te draaien met een ‘Dutch Tech Force’ waarbij het beste digitale talent en de beste digitale bedrijven zich tijdelijk kunnen inzetten voor ict-projecten bij de Rijksoverheid.
Daniël van den Berg (JA21) vraagt de regering in een motie per ministerie inzichtelijk te maken welke verouderde ict-systemen de grootste risico’s vormen voor de digitale veiligheid en continuïteit van de dienstverlening. Daarbij moet worden aangegeven welke maatregelen nodig zijn, wat de kosten daarvan zijn en binnen welke termijn deze systemen kunnen worden vervangen of gemoderniseerd. VVD, CDA en D66 hebben deze motie mede ondertekend.
Laurens Dassen (Volt) vraagt in een motie om een interactieve ai-database te ontwikkelen, waarin kritieke (proces)kennis van gepensioneerde en bijna-gepensioneerde ambtenaren in opgeslagen worden. Doel is zowel jonge ambtenaren te trainen als de continuïteit van dienstverlening te bewaken met minder ambtenaren.
Nationale crisiscoördinatie
Ook heeft de Kamer grote zorgen over cyberveiligheid. Aanleiding zijn onder meer de storing bij Albert Heijn, kwetsbaarheden in PHP, cyberaanvallen op gemeenten en internationale hacks en datalekken. Alle partijen vragen om meer nationale crisiscoördinatie. Nu bestaat onduidelijkheid over wie politiek verantwoordelijk is tijdens grote digitale incidenten. Aangedrongen wordt op een landelijke aanpak voor cyberweerbaarheid.
Verschillende woordvoerders waarschuwen ook dat oude Nederlandse zeekabels moeten worden vervangen. Zeekabels worden gezien als cruciale nationale infrastructuur. Ook hier is de vraag hoeveel geld het kabinet hiervoor uittrekt.
