Het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs zijn met handen en voeten gebonden aan de grote techbedrijven Google en Microsoft. Een inventarisatie van it-toepassingen toont een dominante positie van dienstverlening door grote techbedrijven in het funderend onderwijs.
Voor de totaaloplossingen die deze bedrijven bieden, bestaan op dit moment geen één-op-één alternatieven. De afhankelijkheden zijn complex en de oplossing hiervan overstijgt de mogelijkheden van het funderend onderwijs alleen. Het vraagt samenwerking tussen onderwijssectoren, op nationaal niveau en in EU-verband. Om verandering in deze situatie aan te brengen zijn nieuw beleid en bijbehorende financiering. Het wordt ook een zaak van de lange adem.
Dit blijkt uit een brief van staatssecretaris Koen Becking (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) aan de Tweede Kamer. Hij wil samen met de onderwijspartners de regie nemen. Technologie in het onderwijs is geen tijdelijk experiment, maar een structurele transformatie. De vraag is niet óf technologie het onderwijs verandert, maar onder welke voorwaarden. Becking: ‘De komende periode staan we voor een belangrijke keuze: nú richting geven of later noodgedwongen ingrijpen.’
Actieplan
Hij vervolgt: ‘Een verstandige inzet van technologie in het onderwijs is onmisbaar voor een innovatief en weerbaar Nederland. Maar dan moeten we hier wel gripop houden. We moeten de kansen van technologie benutten, zonder ons aan de macht van deze technologie te onderwerpen. Dit vraagt structurele aandacht, samenwerking en ondersteuning.’ Voor de zomer komt OCW met een actieplan ‘digitalisering funderend onderwijs’.
Vooral ai verandert het onderwijs grondig. Ai is doorgedrongen in alle lagen van het onderwijs. Leerlingen gebruiken generatieve ai voor huiswerk en toetsvoorbereiding. Ze krijgen kennis en vaardigheden mee om zich optimaal te kunnen ontplooien in een innovatieve economie en een sterke democratie. Intelligente technologie kan ook leerkrachten ondersteunen. Leraren experimenteren met ai bij nakijken en lesontwerp. Daarmee kunnen lesmethodes worden aangepast aan het tempo en de interesses van elk kind, zodat meer tijd overblijft voor andere zaken.
Big Tech
Uit onderzoek van Dialogic blijkt dat de afhankelijkheden van Big-Tech-dienstverlening in het funderend onderwijs bijzonder groot zijn. Beperkt zijn de mogelijkheden om daar op beleidsmatig niveau op te sturen.
Google Workspace wordt door het merendeel van de schoolbesturen gebruikt voor het primaire onderwijsproces:het leren en lesgeven(zoals leermanagementsystemen, digitale klaslokalen en ai-tools). Voor het secundaire proces van organisatie, administratie en ondersteuning (denk aan leerlingvolgsystemen, bestandsopslag en samenwerkingsplatforms) gebruikt vrijwel elk schoolbestuur Microsoft 365. Een groot deel van de licenties, specifiek in het primair onderwijs, wordt gebruikt voor identity management (sso – single sign on).
Schoolbesturen bevestigen in gesprekken hun afhankelijkheid van Google en Microsoft. Volgens hen is het onwaarschijnlijk dat zij zelfstandig overstappen op het gebruik van alternatieve diensten. Onder meer beperkte kennis, kunde en capaciteit vormen een struikelblok.
One-stop-shops
Vanuit het perspectief van publieke waarden zijn de afhankelijkheden van Microsoft en Google het meest risicovol voor de autonomie van schoolbesturen. Beide scoren overigens wel positief op efficiëntie, security en compliance.
Alternatieven voor Google en Microsoft zijn op applicatieniveau beschikbaar, maar vormen geen volwaardig alternatief voor de one-stop-shops van Google en Microsoft. Daarnaast beperken het gebrek aan expertise (door sterke mate van uitbesteding) en de behoefte aan ontzorging op het vlak van ict de keuzevrijheid in de praktijk.
Ipon 2026
Op 11 en 12 februari 2026 vindt in de Jaarbeurs Utrecht IPON 2026 plaats. Tijdens deze grootste Nederlandse vakbeurs voor onderwijs & edtech is er veel aandacht voor ai in het onderwijs. Andere thema’s zijn digitale geletterdheid, learning analytics, privacy & beveiliging, xr/vr/ar, adaptieve leeromgevingen, infrastructuur en hardware.
