De Europese Commissie presenteert woensdag een uitgebreid pakket aan plannen om de EU technologisch minder afhankelijk te maken van Amerikaanse tech. Mede op voorstel van de Nederlandse regering is gekozen voor een soevereine technologie-stack die expliciet is opgebouwd rond een vraag-aanbod-kringloop tussen de lagen van de stack, met opensource als een van de belangrijkste drijfveren.
Uitgangspunt hierbij is dat soevereiniteit sterk afhangt van de wisselwerking binnen de volledige technologie-stack, van materialen, hardware en infrastructuur tot software, data en applicaties. EU-techchef Henna Virkkunen licht woensdag het EU Tech Soevereiniteit Pakket toe. Tot de belangrijkste bestanddelen behoren de EU Chips Act 2.0 en de Cloud & AI Development Act (Cada). Concepten hiervan circuleren in brede kring.
De contouren van het beleid zijn duidelijk. Volgens Virkkunen betekent autonomie dat Europa de technologie kan kiezen die past bij haar (democratische) waarden. Van protectionisme zal echter geen sprake zijn. Strategische afhankelijkheden met een hoog risico moeten zoveel mogelijk worden beperkt. Maar de realiteit is dat de band met Amerikaanse tech nagenoeg onmogelijk kan worden doorgesneden. De Commissie beseft dat.
Voorspelbare markt
De EU zoekt het nu in een zelfversterkende vraag-aanbod-kringloop. De opbouw daarvan heeft consequenties voor de EU Chips Act. Versie 2.0 van deze verordening legt meer nadruk op stimulering van de vraagkant. De wet- en regelgeving in zijn huidige vorm heeft namelijk allerminst tot het gewenste resultaat geleid. Het was de bedoeling om met subsidies veel nieuwe chip-productiecapaciteit naar de EU te halen, maar daar is tot nog toe bar weinig van terechtgekomen. Want de chipfabrikanten zien te weinig vraag naar geavanceerde (ai-)chips uit de EU ontstaan.
De Europese Commissie wil daarom een voorspelbare markt creëren voor fundamentele lagen in de stack zoals infrastructuur en chips. Zo’n markt zal ontstaan door stimulering van technologieën op de hogere lagen van de tech-stack (bijvoorbeeld cloud, ai). Kortom, nodig is een soeverein EU-cloud- en ai-ecosysteem. De Cloud & AI Development Act (Cada) moet daarvoor zorgen.
Aanbestedingen
Onderdeel van deze Cada-verordening is een plan om strenge criteria voor cloud-diensten te maken in zeer kritieke overheidsaanbestedingen. Dit kan uitsluiting betekenen van Amerikaanse hyperscalers. De Commissie denkt ook aan verplichte opname van bepaalde software en hardware die in de EU is ontwikkeld. Maar zo’n voorstel lokt vrijwel zeker een furieuze reactie vanuit Washington uit.
Andere criteria voor de selectie van cloudleveranciers voor cruciale overheidsaanbestedingen zijn het niveau van gegevensbescherming en de controle van derde landen over de gegevens en diensten van deze aanbieders. Bij publieke aanbestedingen voor clouddiensten of ai vereist de Commissie dat er toegevoegde waarde bestaat voor de EU, zonder aan te geven hoe dat valt te kwantificeren. Ook de mate waarin hun respectievelijke markten openstaan voor clouddiensten kan meewegen.
De Cada-wet vraagt om een heldere definitie van het begrip soevereine cloud, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen verschillende niveaus van autonomie, controle en jurisdictie.
Chipsector
Samen met Cada moet de EU Chips Act 2.0 de Europese chipsector stimuleren. De Commissie wil ervoor zorgen dat overheden voorrang geven aan processoren afkomstig van EU-startups. Binnenlandse vraag moet deze nieuwkomers op het zadel helpen. Uit interne documenten die naar diverse media zijn gelekt, blijkt dat overheidsaanbestedingen als strategisch instrument worden ingezet om innovaties en het gebruik van betrouwbare chips te bevorderen.
De nieuwe wet moet:
- criteria voor betrouwbare chips definiëren. Deze betreffen niet alleen de mate van beveiliging, maar ook transparantie van de toeleveringsketen, stabiliteit, toegevoegde waarde en integratie in het EU-ecosysteem;
- open chiptechnologie ondersteunen, inclusief architecturen zoals RISC-V. Daardoor worden transparantie, flexibiliteit en EU-deelname aan chipontwerp mogelijk. Tevens wordt afhankelijkheid van één leverancier voorkomen;
- complementariteit met open-sourcehardware- en software-ecosystemen waarborgen;
- het chipbeleid afstemmen op de stimulering van cloud en ai, zodat chips uit de EU worden geïntegreerd in EU-datacenters en ai-infrastructuur;
- gecoördineerde vraag (via Cada en innovatieve overheidsaanbestedingen) benutten als afnamemechanisme om betrouwbare chipoplossingen binnen de EU op te schalen. Er komt ook een Demand Forum waar chipleveranciers samen met vooraanstaande industrieën de technische eisen op elkaar kunnen afstemmen;
- voorkomen dat leveringsproblemen zoals bij Nexperia ontstaan. Bedrijven moeten meer proactief informatie delen. En bij het nemen van noodmaatregelen is een beter gestructureerd proces nodig. Bij een crisis wil de Commissie gemeenschappelijke aankopen regelen. Chipleveranciers die overheidssubsidies krijgen, zouden de Commissie voorrang moeten geven bij schaarste.
Opensource
Derde poot onder het soevereiniteitsbeleid, na de Chips Act en Cada, is de OpenSourceStrategie, die wordt verweven in het bredere pakket van voorgestelde maatregelen. De strategie moet zorgen voor afstemming met Cada en de nieuwe Chips Act, zodat open standaarden en componenten waar mogelijk in de gehele stack worden gebruikt.
De Europese Commissie wil ook een meer gestroomlijnde, versnelde goedkeuringsprocedure voor datacentra. Deze datacentra krijgen voorrang bij de toegang tot het elektriciteitsnet en lagere netwerkkosten als ze gebruikmaken van in Europa geproduceerde chips of hun energiekosten verlagen.
Wat betreft het wensdenken van de EU volgt de markt niet een politiek beleid want soevereiniteit ontstaat niet door regels maar door koopkracht en leveringsmacht. De inkeer van volledig onafhankelijk naar strategisch minder afhankelijk met Chip Act versie 2 gaat tenslotte grotendeels om een industriepolitiek nu blijkt dat ambities uit 2022 met Chips Act versie 1.0 niet haalbaar zijn door een tegenvallende Europese vraag. RISC-V is tenslotte vooral nog een belofte voor de toekomst doordat er nog een technologiestack is waardoor bruikbaarheid van een chip afhankelijk wordt van het ecosysteem want alleen staalfabriek is niet genoeg voor het produceren van een auto.
Chips Act 2.0 lijkt de bakens te verzetten omdat niet iedere schakel even belangrijk is want wie een bestaande positie in de keten bezit beschikt over meer strategische waarde dan een ambitieus plan voor een toekomstige technologie waarvoor nog geen markt is. Soevereiniteit gaat niet om alles zelf doen maar om het bezitten van schakels waar anderen niet eenvoudig omheen kunnen. Dat is geen technologiebeleid maar een klassieke industriepolitiek waarin bedrijven als ASML en Nexperia interessanter zijn dan ze op het eerste gezicht lijken omdat ze al onderdeel zijn van een bestaande waardeketen. De waarde zit namelijk niet alleen in een fabriek maar in tientallen jaren opgebouwde relaties met leveranciers, klanten, kennis, certificeringen en productieprocessen.
Waar Chips Act 1.0 (never waste a good crisis) vooral een reactie was op de haperingen in de supply chain tijdens de pandemie lijkt Chips Act 2.0 veel meer te kijken naar een markt die wordt beïnvloed door geopolitieke verhoudingen. Uiteindelijk is kennis alleen namelijk niet voldoende want wie op grote schaal wil produceren moet ook beschikken over de grondstoffen, energie, kapitaal, productiecapaciteit, afzetmarkten en politieke invloed om toegang tot al die middelen veilig te stellen. Fundamentele vraag verschuift daarmee van hoeveel chips Europa zelf kan produceren naar welke posities Europa in mondiale waardeketen moet behouden om ook invloed te houden wanneer economische en geopolitieke belangen botsen.
Het leest inderdaad allemaal als heel veel strijd aangaan op plekken waarvan het pleit allang beslecht is. Zo niet dankzij eerder slecht EU-beleid, ook niet ondanks goed eerder beleid, volgens mij.
Dit gaat allemaal ten koste van waar onze kansen eventueel wel liggen. Politici moeten dat niet gaan invullen. Dat is niet hetzelfde als voorwaarden scheppen. Bedrijven moeten het hoogstens in zoverre van elkaar hebben waar een top-dog het eventueel van overheden moeten hebben. Overheden zijn nou niet bepaald de plekken waar kwaliteit van visie en leiderschap zich onontkoombaar selecteert.
Risico-investeerders investeren vermoedelijk (ik kan er niet echt over meepraten) nou eenmaal alleen in mensen die met veel eigen financiële inbreng al met het eerder verdienen ervan hebben laten zien over de nodige kwaliteiten en eigenschappen voor succesvol leiderschap te beschikken. Ik zou in ieder geval geen geld op iemand durven inzetten zonder zo’n gebleken voorwaarde.
Als je als land of EU geen enkele visie hebt, kun je maar het beste de belastingen voor bedrijven omlaag gooien, desnoods specifiek op R&D. Geen hoepelsprongen en luchtfietserij verlangen voor allang verloren wedstrijden.
Bij voorkeur moet je zelfs niet alleen R&D extra belastingvoordeel op laten leveren maar iedere vorm van schaalvergroting extra stimuleren. Dus belasting na aftrek op het resultaat van R&D ook nog uit kunnen stellen met zicht op gedeeltelijke kwijting als de R&D inderdaad in de jaren erop de beoogde vruchten afwerpt. Dat kan echt ook wel zonder de risico’s zoals de veronderstelde misbruik op de WIR e.d.