Technologie moet de overheid slagvaardiger maken. It en digitalisering spelen een belangrijke rol bij de sanering van de rijksoverheid die het kabinet maandagochtend aankondigde. Dit blijkt uit de Voortgangsbrief Slagvaardige Overheid die staatssecretaris Eric van den Burg (BZK) naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Plan is om 25.000 voltijds-banen te schrappen op een totaal van 160.000. Dit moet binnen acht jaar 3,5 miljard euro aan bezuinigingen opleveren. Tegelijkertijd moet de overheid ‘slanker, slimmer en eenvoudiger’ gaan werken.
Hoewel het kabinet sterk vertrouwt op technologie om miljardenbezuinigingen te realiseren, waarschuwt Eric van der Burg dat ai geen wondermiddel is. Eerdere digitaliseringsprojecten hebben in de praktijk vaak geleid tot meer personeel, aanvullende taken en oplopende externe it-inhuur. Een aantal organisaties heeft momenteel forse legacy-uitdagingen.
Overheidsprocessen zijn de afgelopen twee decennia veel massaler geworden. Ze zijn gedigitaliseerd en geautomatiseerd. De beloftes van minder kosten en formatie zijn echter allerminst ingelost. Maar ai en automatisering worden desondanks wel ingezet voor de vervanging van ambtelijk werk. Het kabinet wil ai-toepassingen en chatbots op grote schaal inzetten om administratieve handelingen en klantcontacten (zoals burgers 24 uur per dag te woord staan) over te nemen. Ai wordt expliciet als instrument ingezet om het aantal benodigde beleids- en uitvoeringsambtenaren drastisch te verminderen.
Eén digitale overheid: burgers krijgen één loket
Verder moet ai leiden tot een betere en proactieve digitale dienstverlening. Daarbij wordt het ‘één loket’-principe toegepast: Burgers en ondernemers moeten de overheid digitaal ervaren als één overzichtelijk geheel. Daarnaast moet het delen van gegevens veiliger en meer soepel. Het kabinet onderzoekt een overkoepelend wettelijk kader waarmee overheidsinstanties (zoals de Belastingdienst, gemeenten en de Kamer van Koophandel) makkelijker data kunnen uitwisselen. Burgers hoeven hierdoor gegevens die de overheid al heeft niet steeds opnieuw aan te leveren.
Hiervoor zijn goede standaarden nodig, die daadwerkelijk gevolgd worden. Bij de ontwikkeling dienen andere landen zoals België en Estland als voorbeeld. Ontwikkeld wordt MijnBetaaloverzicht. Daarop kunnen burgers in één oogopslag zien wat zij aan verschillende uitvoeringsorganisaties verschuldigd zijn.
Einde aan versnipperde ict binnen de rijksoverheid
Van den Burg hecht ook zwaar aan uniformering en harmonisering van de ict-infrastructuur. De rijksoverheid stapt af van de lappendeken aan eigen it-systemen per ministerie. Er wordt gekozen voor verregaande standaardisatie en het gebruik van open standaarden. De Nederlandse Digitale Dienst (NLDD) gaat het gebruik van standaarden afdwingen om meer als één overheid te werken en zal richtlijnen introduceren voor moderne it-ontwikkeling
Verder gaat de staatssecretaris de gezamenlijke inkoop bevorderen. Door it centraal in te kopen en ict-dienstverlening te harmoniseren, vallen interne verrekeningen en administratieve controles weg. Dit scheelt aanzienlijk in de interne overhead en vereist minder ondersteunend personeel. De aanbestedingsgrens gaat omhoog. Van den Burg: ‘Ook zullen we in het inkoopproces systematisch onderzoeken waar ai kan worden doorgevoerd. Het is nodig hiervoor toe te werken naar één rijksbrede digitale infrastructuur. We centraliseren inkoopexpertise. Met deze veranderingen stroomlijnen we de inkoop binnen de overheid, kan de kwaliteit omhoog en kunnen we werken met minder mensen.’
Minder websites
Voor technologische ontwikkelingen die de overheid productiever kunnen maken, vindt een bundeling van krachten plaats. Waar mogelijk wordt gebruik gemaakt van veelbelovende ontwikkelingen die al zijn ingezet. Zo zijn er bijvoorbeeld technologische ontwikkelingen bij het ministerie van Defensie die mogelijk ook benut kunnen worden door andere ministeries.
De hakbijl gaat ook in het aantal websites van de Rijksoverheid. Op dit moment staan er bijna 1700 websites van het Rijk geregistreerd. Hierdoor is de informatievoorziening versnipperd en weinig toegankelijk.
Dit kabinet is vooral goed in het inboeken van besparingen om daarna pas te kijken hoe deze daadwerkelijk haalbaar zijn. Want de 15% krimpambitie is vooral een oude politieke echo van de VVD die vervolgens voor 20% groei zorgde met een brigade aan communicatiemedewerkers en zwartlakkers door de Rutte doctrine. Pim Fortuyn schreef over de puinhopen van paars en AI schrijft over de ellende van de verdwenen bonnetjes want dit kabinet beloofd productiviteitswinst uit informatie die ze zelf onvoldoende beheerst. De ontbrekende vastlegging, geblokkeerde openbaarheid en onvindbare informatie kwam samen in het toeslagendossier wat eerder systemisch is dan een incident.
Het oplossen van het probleem kost uiteindelijk meer dan het hele probleem zelf als we kijken naar de verkeerde prestatie indicatoren. Ondertussen schijnt de belastingdienst 24 miljard aan oninbare belasting te hebben doordat ze de informatie die ze hebben niet beheersen omdat je de context van een chain of custody niet via AI kunt herstellen. Zeggen wat je gaat doen, doen wat je gezegd hebt en dat bewijzen gaat vooral om de kwaliteit van de data en dat is nog altijd een probleem bij de overheid als we kijken naar een lappendeken aan registers zonder onderlinge context.
Eric en het kleine insectenboek van het zoeken naar besparingen die uiteindelijk meer kosten dan ze opleveren gaat om veel beloven maar weinig leveren. De paarse belofte van een efficiëntere overheid ging vooral om een verschuiving van de kosten door semi-privatisering wat leidde tot een versplintering van de macht. Niet mijn conclusie maar de uitkomst van een onderzoek door de Eerste Kamer omdat de parlementaire zeggenschap via de achterkamertjes gaat middels stichtingen met ambtelijke bestuurders die zich allemaal als koning gedragen. Het probleem van ‘disconnected’ processen los je dan ook niet op met AI want de hallucinaties hiervan zullen leidden tot rechtszaken die voor hogere herstelkosten zorgen dan de bezuiniging zelf.
Want een goedkoper geproduceerd antwoord kan een duurder dossier opleveren als niemand verantwoordelijkheid draagt voor het antwoord want straks krijgt de computer weer de schuld, dragen de belastingbetalers de consequenties en is de vogel gevlogen.