Nederlof en Baan botsen over ai:
versterkt het werknemers of vervangt het hen?
Ai brengt de digitale transformatie van bedrijven in een stroomversnelling. Maar wat betekent dat voor werknemers? It-veteranen Jan Baan en Ad Nederlof komen tot verschillende conclusies: de eerste ziet vooral versterking, de ander grootschalige vervanging van werknemers.
Tekst: MELS DEES Beeld: WONDERWORKS
Al die mensen die men wil ontslaan: ik vind dat het domste wat je kunt doen,’ zegt Jan Baan tijdens een discussie in de Haagse sociëteit De Witte. Hij heeft moeite met bedrijven die ai vooral aangrijpen om te schrappen in het personeelsbestand en ziet juist kansen om kenniswerkers veel productiever te maken. ‘Durf nu te investeren in die combinatie van medewerkers met ai, want daar ligt de kracht.’ Ad Nederlof verwacht dat de economische werkelijkheid anders zal zijn. Zodra technologie arbeid goedkoper kan uitvoeren, zullen organisaties voor automatisering kiezen. ‘Je kan wel zeggen: ‘Dat mag niet en dat is ethisch onverantwoord’, maar het gebeurt gewoon.’ Zijn voorspelling is fors: ‘Ai zal, in mijn ogen, dertig procent van de banen in Nederland voor 2030 wegvagen.’ Onder leiding van prof. Hans Mulder discussieerden beide ondernemers over ai en digitale transformatie. Ze zijn het eens over de omvang van de technologische omwenteling. Over de gevolgen ervan allerminst.
Ferrari-motor op een oude fiets
Voor Baan zit de fundamentele verandering in de verhouding tussen it en business. Bedrijven hebben zich decennialang aangepast aan standaardsoftware en erp-systemen. Ai kan dat volgens hem omdraaien. ‘Voor het eerst zien we de business in de driver seat. Die code stelt niks meer voor. Het gaat niet om de code, het gaat om de bedrijfsprocessen.’ Daarmee voorziet hij een terugkeer naar maatwerksoftware, maar niet naar het kostbare maatwerk van vroeger. Met ai kunnen organisaties bestaande systemen analyseren en processen veel sneller opnieuw definiëren. De waarde ontstaat volgens Baan bovendien niet in de onderliggende software. ‘Het geld wordt niet verdiend in erp. Dat is ‘bouten en moeren’. Het onderscheidende vermogen zit in wat een onderneming voor haar klanten doet en in de kennis van haar eigen processen.’ Daarbij moet ai de mens ondersteunen en niet de leiding overnemen. ‘Die agent mag nooit meer zijn dan een butler,’ zegt Baan. ‘De grote productiviteitswinst zit juist in de combinatie van menselijke kennis en ai.’
‘Ai zal dertig procent van de banen in Nederland voor 2030 wegvagen’
Dat betekent niet dat organisaties generatieve ai simpelweg aan hun bestaande it moeten toevoegen. Baan vergelijkt dat met een oude fiets waarop een Ferrari-motor wordt gemonteerd. ‘Dat wordt natuurlijk een drama, maar het is wel wat we nu doen.’ Vooral het combineren van generatieve ai met bedrijfssystemen vraagt volgens hem voorzichtigheid. Die systemen bevatten veel deterministische gegevens en processen, terwijl generatieve ai probabilistisch werkt. Een fout antwoord van een chatbot is één ding, een verkeerde beslissing in een operationeel proces iets anders. ‘Het zou zo kunnen zijn dat we vijfhonderd containers over de verkeerde oceaan sturen. En dan ben je failliet.’ Digitale transformatie betekent voor Baan daarom niet zoveel mogelijk processen autonoom maken. Organisaties moeten eerst bepalen hoe ze willen werken en vervolgens bekijken waar ai daadwerkelijk iets toevoegt.
Nederlof verwacht vervanging
Nederlof komt tot een andere conclusie. Hij ziet een economische wetmatigheid die ook bij eerdere automatiseringsgolven gold. ‘Als organisaties kosten kunnen besparen door technologie in te passen die goedkoper is dan de mens, dan gebeurt dat.’ Hij plaatst ai in een reeks van grote veranderingen. ‘De eerste wave was de computer, de tweede wave was internet en nu is de next wave ai.’ Deze keer raakt automatisering echter steeds meer werkzaamheden die tot het domein van kenniswerkers behoren. Daarom verwacht Nederlof grote gevolgen voor de arbeidsmarkt. Naast de dertig procent banen die volgens hem voor 2030 kunnen verdwijnen, voorziet hij tussen 2030 en 2035 zelfs een verlies van zeventig procent. Het zijn nadrukkelijk zijn eigen voorspellingen, maar ze illustreren hoe fundamenteel hij de omslag acht.
Baan verzet zich tegen die redenering. Hogere productiviteit hoeft volgens hem niet automatisch te worden vertaald in minder mensen. De mens houdt bovendien eigenschappen die een ai-systeem niet bezit. ‘Ai kan niet huilen, ai kan niet lachen, ai kan niet ruiken.’ Nederlof verwacht dat economische prikkels uiteindelijk zwaarder wegen. ‘You can’t stop increasing technology.’
'Een foute ai-beslissing kan betekenen dat we vijfhonderd containers over de verkeerde oceaan sturen’
Hebben we dit niet eerder gehoord?
De grote beloften rond ai doen denken aan de komst van internet. Baan krijgt tijdens het debat van Computable de vraag of hij eind jaren negentig niet ongeveer hetzelfde verhaal vertelde over de mogelijkheden van internet. Hij erkent dat hij destijds de snelheid waarmee bestaande it zou verdwijnen verkeerd inschatte. ‘Op een gegeven moment zag ik die browser. En toen was ik zo naïef dat ik dacht dat erp afgelopen was.’ De erp-systemen bleken aanzienlijk taaier. Die ervaring maakt hem voorzichtig met voorspellingen over ai.
Over één punt zijn Baan en Nederlof het wel eens: Nederlandse bedrijven kunnen het zich niet permitteren de ontwikkeling af te wachten. Ze verschillen vooral van mening over waar de kansen liggen. Nederlof wijst op het tekort aan Europees kapitaal en de afhankelijkheid van andere landen bij de productie van halfgeleiders. ‘Wij maken dus machines en zij maken het geld. En dat is stom.’ Baan zoekt het concurrentievoordeel dichter bij huis. Nederland hoeft volgens hem niet de Amerikaanse strijd om de grootste ai-modellen en meeste rekenkracht te winnen. ‘Ons goud zit in de applicatielaag.’ De specifieke kennis van bedrijfsprocessen, klanten en producten moet met ai worden versterkt. Daarmee komen beide veteranen uiteindelijk tot twee verschillende beelden van digitale transformatie. Voor Baan geeft ai bedrijven de kans technologie weer in dienst te stellen van hun processen en medewerkers. Voor Nederlof verandert dezelfde technologie onvermijdelijk de economische verhouding tussen mens en machine. De belangrijkste vraag is daardoor niet alleen welke ai een organisatie gaat gebruiken. Het gaat erom welke rol voor de mens overblijft wanneer steeds meer werk geautomatiseerd kan worden.
Jan Baan
Jan Baan (1946) richtte in 1978 Baan Company op en groeide met zijn erp-software uit tot een van de grootste leveranciers van bedrijfssoftware ter wereld. Het bedrijf kreeg een beursnotering op Wall Street en wist onder meer Boeing als klant binnen te halen. Op het hoogtepunt bedroeg de beurswaarde ruim tien miljard dollar. Baan vertrok in 1998 en begon later onder meer softwarebedrijf Cordys. Ook investeerde hij in bedrijven als WebEx en TopTier.
Ad Nederlof
Ad Nederlof (1946) begon zijn loopbaan in de ict in 1970 en werkte onder meer bij Volmac en Oracle, waar hij verantwoordelijk was voor Noord-Europa. Later werd hij president en ceo van het Amerikaanse Genesys. Onder zijn leiding werd het contactcentersoftwarebedrijf in 2000 voor 1,8 miljard dollar verkocht aan Alcatel. In 2005 richtte Nederlof Vanad Group op. In 2022 ontving hij de Lifetime Achievement Award van Computable voor zijn bijdrage aan de Nederlandse ict-sector.
