Interview | Marcel van Kooten waarschuwt voor totale afhankelijkheid van VS‑software
Digitale autonomie en de Belastingdienst: op 10 en 19 maart bespreekt de Tweede Kamer de outsourcing van de software voor omzetbelasting. Marcel van Kooten startte de inmiddels landelijk gevoerde discussie in Computable. We kijken met hem vooruit. ‘Kijk naar hoe Donald Trump de regering van Spanje onder druk zet, dan weet je één ding: dit uitbestedingsproject moet coûte que coûte stoppen.’
Ict-expert Marcel van Kooten, gespecialiseerd in advies over sourcing en strategie voor onder meer de rijksoverheid (waaronder de Belastingdienst), maakte voor Computable een reconstructie op basis van openbare bronnen over de uitbesteding van applicatiediensten voor de omzetbelasting door de Staat. In maart vorig jaar ging deze opdracht naar het Amerikaanse Fast Enterprises, volgens Van Kooten een keuze die op gespannen voet staat met het Europese streven naar digitale autonomie.
Zijn artikel werd opgepikt door landelijke media, zorgde voor ophef in politiek Den Haag en leidde tot Kamervragen. Op 10 en 19 maart bespreekt de Tweede Kamer deze outsourcing van de software voor omzetbelasting. Kamerleden willen weten of er nog mogelijkheden zijn om van Fast Enterprises af te komen. Met Van Kooten nemen we alvast de hete hangijzers door.
Wat was de aanleiding om, op persoonlijke titel, een reconstructie van deze aanbesteding voor on-premises applicatiediensten voor de omzetbelasting (OB) te maken?
‘Een analist van de New York Times zei eens: je moet niet van een mug een olifant maken, maar als je een olifant ziet vliegen moet je het wel even melden. Deze uitbesteding is onbestaanbaar. De kern van het Europese project – de EU – is het afzien van agressie tussen staten, én rule of law. Deze waarden en de instituties die ze borgen worden bedreigd door de Verenigde Staten, en door onze afhankelijkheid van dat land. Het afschaffen van Amerikaanse technologie is inmiddels zoveel als een morele plicht.
Voor het OB-systeem dient er alsnog een afweging te komen. Alle partijen, die hierbij een rol hebben gespeeld of hadden moeten spelen, dienen zich af te vragen hoe we betere beslissingen kunnen maken. Uiteindelijk moet dit leiden tot een betere regie met alle actoren zoals NCTV, CIO-Rijk, Rijksinkoop, SLM-Rijk en de ministeries en uitvoeringsorganisaties.’
Je artikel zorgde voor de nodige ophef én voor Tweede-Kamervragen? Wat vind je van de soms felle reacties.
‘De reacties zijn zoals verwacht. De emotie moet er af, bij voor- en tegenstanders.’
Staatssecretaris Eelco Eerenberg zei vrijdag 27 februari na de ministerraad: de servers staan in het datacenter van de Belastingdienst in Apeldoorn en het systeem wordt beheerd door mensen die daar werken. Hoe is dan de rolverdeling zoals bijvoorbeeld de controle voor Belastingdienst-medewerkers geregeld? Wie is bijvoorbeeld de superadmin in dit systeem?
‘Ik wil met nadruk wegblijven van een technisch debat. Ik zie een afleidingsmanoeuvre ontstaan in de vorm van een vage technische discussie over wie er nu op welke plek in de wereld op welke computer op welke knop drukt. Liefst totdat niemand er meer wat van snapt. Waar het om gaat is of er een totale afhankelijkheid is ontstaan. En het leveringsmodel creëert een totale afhankelijkheid want als ‘Centennial Colorado’, waar Fast Enterprises zetelt, als eigenaar en kennismonopolist van het closed-source-systeem geen ondersteuning meer verleent voor bijvoorbeeld incident response, bug fixes, beheer en onderhoud, en systeemupdates bij aanpassing van wetgeving die ongetwijfeld nodig gaan zijn, dan stopt het in Apeldoorn gewoon.’
Hoe groot zijn de risico’s van afhankelijkheid van een bedrijf uit de VS nu echt?
‘Groot, we weten inmiddels dat conflicten escaleren naar het niveau van handel en commercie. Tijdens het Groenland-incident zetten nota bene Frankrijk en Duitsland de Europese Trade Bazooka op de agenda. Afgelopen week dreigde de Amerikaanse president Trump nog tot opschorting van alle handel en commerciële transacties met Spanje nadat dit land een beroep deed op het internationaal recht in de kwestie Iran. In een reactie zegt de Spaanse regering dat de VS de autonomie van private ondernemingen moet respecteren en dat ze over de noodzakelijke middelen beschikt om de impact te beperken en toeleveringskanalen te diversifiëren.
Voor de Nederlandse btw-heffing geldt dat laatste straks niet meer als we hiermee doorgaan. De VS is een hooligan state, agressief en onvoorspelbaar. Even dachten sommigen: ‘TACO’ – Trump Always Chickens Out. Je hoeft de krant maar te pakken om te zien dat dat niet klopt. De VS en daarmee de wereld zijn inmiddels nooit meer dan één Amerikaanse verkiezing verwijderd van nieuwe chaos. Daarbij moeten we ons realiseren dat Trump niet de start maar een product van een ontwikkeling is die al zo’n vijfentwintig jaar gaande is.’
“Een klein onderzoek door een onafhankelijke partij zal uitwijzen hoe het project simpel en verantwoord kan worden gestopt”
Het ministerie van Financiën stelt dat het proces te ver in de aanbesteding en uitvoering zit om nog terug te draaien. Zijn er in dat verband voorbeelden te noemen van systemen die ge- of ontkoppeld moeten worden?
‘Onzin. Barbara Kathmann, Tweede Kamerlid van GroenLinks-PvdA, heeft al bij de Belastingdienst uitgezocht dat er niks onomkeerbaars aan de hand is. Het lijkt me evident dat de huidige systemen en de kennis daarvan er nog gewoon zijn. Er is nergens overtuigend onderbouwd dat de systemen, die nu nog in gebruik zijn, op omvallen staan en de reden daarvoor is simpel: dat valt niet te onderbouwen. De aanbestedingsdocumentatie spreekt van twintig-vijfentwintig koppelingen met systemen, het McKinsey rapport noemt als voorbeelden Inning en Interactie. Een klein onderzoek door een onafhankelijke partij zal uitwijzen hoe het project simpel en verantwoord kan worden gestopt.’
Denemarken en Servië zijn sinds kort ook klant van Fast Enterprises…
‘Servië zit ideologisch in de hoek van de VS en heeft wat dat betreft waarschijnlijk minder zorgen. Denemarken scoort net als wij een eigen doelpunt. We zitten in Europa duidelijk in een overgangsfase. Premier Rob Jetten wil een meer leidende rol in Europa spelen. Hier is een kans om een statement te maken.’
Wat moet het ministerie van Financiën doen?
‘Je ziet nu dat er actie wordt ondernomen door de Kamer. Gezien de tekst van het regeerakkoord over digitale autonomie had ik wel verwacht dat de regering dat zelf zou doen en met een plan zou komen. Men dient een goede advocaat opdracht te geven om het contract af te kopen.
Daarnaast moet de Belastingdienst de nieuwbouw van het OB-systeem zelf ter hand nemen. Dat kan prima. Recentelijk zijn er de Europese btw-regelingen e-commerce en de KOR – Kleineondernemingsregeling – met zelfgebouwde software geïmplementeerd. Dus, start een intern project met om te beginnen twee fantastische it-software-architecten en drie van haar top-business-consultants en geef die de vrije hand. En het Adviescollege ICT – AcICT – moet er bovenop zitten, enerzijds om deze mensen te beschermen, anderzijds om te zorgen dat het niet al te wild wordt.’
Zo moeilijk hoeft dit toch ook niet te zijn: bij zo’n aanbesteding is er toch altijd een boeteclausule/afkoopsom?
‘Het contract is bij mijn weten niet gepubliceerd, ik weet niet wat daar in staat, maar er zal ongetwijfeld een compensatie voor de leverancier moeten komen. Noem het leergeld. Maar nogmaals: dat is iets voor juristen, en op de totale it-begroting van de Belastingdienst gaat het om weinig geld. Al is het zuur voor de belastingbetaler.’
En wat zijn de gevolgen als dit gebeurt voor andere aanbestedingen? Versterkt zo’n intrekking niet het beeld van de ‘onbetrouwbare overheid’?
‘Er zijn geen directe gevolgen voor andere aanbestedingen. Het zou goed zijn als het Rijk met kaders komt zodat de markt weet waar ze aan toe is. Denk aan do’s & don’ts, rode lijnen, modelcontracten met exit-condities, e.d.’
“Maar organisaties verschuilen zich achter deze regel. Ten onrechte”
Heb je een idee van hoe vaak dit bij ict-aanbestedingen speelt? Is er iets in te bouwen om Amerikaanse partijen tegen te houden?
‘Door de alomtegenwoordigheid van VS-technologie is dit een wijdverbreid probleem. Partijen categorisch weren op basis van land van herkomst kan bij sancties, zoals nu voor de Russische Federatie. Categorisch tegenhouden van bedrijven uit de VS kan nu nog niet. Maar organisaties verschuilen zich achter deze regel. Ten onrechte. Je kunt voorwaarden stellen in de vorm van bijvoorbeeld garanties rond bescherming van data. In oktober vorig jaar publiceerde de Europese Commissie een Cloud Sovereigny Framework: als leveranciers niet compliant zijn kunnen ze worden afgewezen. Dat is geen nieuwe regelgeving maar meer een handreiking op basis van regelgeving die ook al gold bij de aanbesteding door het ministerie, en deels ook bruikbaar is voor on-premises-implementaties, zoals het OB-systeem van de Belastingdienst.
Bovendien gaan de ontwikkelingen nu snel op dit vlak. Zo was er recent het nieuws dat de Europese Commissie een wetsvoorstel indient voor een Industrial Accelerator Act waarmee bedrijven uit Europa categorisch voorrang kunnen krijgen op bedrijven uit de VS via een ‘made in EU‘-regeling. Dat geldt nog niet voor ict, maar het is een begin.’
Is er nog een speciale rol voor de politiek bij het OB-project van de Belastingdienst?
‘Er komt veel regelgeving op de Belastingdienst af in het kader van de Europese interne markt en dat is ontzettend belangrijk voor een sterk Europa en heeft prioriteit. Deze regelgeving moet in haar systemen worden verwerkt, De term ‘beleidsluwte’ voor nieuwe Nederlandse regelgeving om de dienst te ontzien qua druk op ict-vernieuwing heeft de connotatie van iets tijdelijks. In het AD van 5 maart spreekt de staatssecretaris wederom over de ‘brede wensen rond de btw’. Enerzijds denk je dan: daar gaan we weer. De Nederlandse belastingwetgeving behoort al tot de meest complexe ter wereld. Anderzijds: je kan het misschien ook zien als een opening naar de Kamer in het geopolitieke dossier.
Misschien moet men eens denken aan een klimaatverandering om in de sfeer van die metafoor te blijven. Iets permanents zeg maar, waardoor de Kamer terughoudend blijft met nieuwe regelgeving. Alle initiatieven bij elkaar, de Belastingdienst moet het wel allemaal kunnen behappen. Dat vergt een zorgvuldige afweging als onderdeel van een gezamenlijk plan.’
Wie zegt weg te willen blijven van het technische debat, diskwalificeert zichzelf bij een dossier als dit. Je kunt niet zonder inhoudelijke analyse een quasi-apocalyptisch verhaal ophangen over totale afhankelijkheid en tegelijk doen alsof de technische details maar afleiding is.
De Nederlandse overheid kan niet structureel afscheid nemen van Amerikaanse en Aziatische technologie. Het gaat er eventueel om vast te stellen waar echte afhankelijkheden zitten en hoe we die zoveel mogelijk kunnen beperken zonder debacles te veroorzaken. Heilige oorlogen voer je maar van je eigen geld. Anders ruilen we risico in voor de zekerheid dat het een ramp wordt.
Jouw antwoord bevestigd precies wat van Kooten zegt: dat lakeien van de Tech Giganten hier oneigenlijke discussies proberen te gebruiken om de besluitvorming te traineren.
Men probeert in te focussen op onbelangrijke technische details terwijl het grote verhaal dan onderbelicht blijft en blijft zoals het is, namelijk dat de Amerikanen toch de order binnenslepen.
De technische details zijn onbelangrijk want je kan dit systeem op legio wijzen bouwen. Van op mainframes in COBOL tot en met Rust en Message Queues op commodity hardware.
Begrijpelijk dat de belastingdienst niet langer wil vastlopen in processpaghetti en nu wil vastlopen in bedrijfsregelspaghetti.
https://chatgpt.com/share/69abf0af-6c68-8006-b45c-3eff06b767c2
Configuratie van regels voorkomt process-spaghetti, maar zonder expliciete beslissingsstructuur ontstaat uiteindelijk regel-spaghetti.
Dat is precies de reden waarom moderne decision-architecturen steeds meer nadruk leggen op doel-gedreven beslissingen in plaats van alleen op regels.
Dat inzicht laat zien waarom de complexiteit van belastingwetgeving vaak schijncomplexiteit is: er zijn duizenden regels, maar verrassend weinig beslissingen.
Het lijkt me sterk dat er nog veel Conditie/Cf/ifNot/Case e.d. in vaste code zit zoals ChatGPT veronderstelt. Dat zou wel spectalulair veel technische schuld opgeleverd hebben. Zelfs de meest verstokte programmeur zal vroeger of later een keer gezegd hebben: We hebben toch CodeBridge e.d.? Kunnen we niet een keer een string-expressie evaluator integreren of zo. Desnoods hadden ze zelf wat geschreven in Cobol voor 40, 50 bedachte functies. Ze hadden eentje kunnen kopen of maken in C die zelf de Eval() heeft waarmee ze heel C als expressie evaluator hadden. Wij deden dat in C, FoxPro/Clipper e.d. standaard. AccountView had daarnaast nog veel slimmere dingen in Clipper/Foxpro.
Quasi-apocalyptisch versus quasi-valtwelmee..
Dat “Nederlandse overheid kan niet structureel afscheid nemen van Amerikaanse en Aziatische technologie.” is net zozeer een geloof als dat dit wel mogelijk is.
Wordt het toch nog een heilige oorlog met zelfs een Pastafarianisme stroming 😛
“Vast te stellen waar echte afhankelijkheden zitten” is lastig als je eigen code
maar ook de leverancier van hosting niet vertrouwt.
“Zelfs de meest verstokte programmeur zal vroeger of later een keer gezegd hebben”
klinkt verder niet echt wetenschappelijk.
Leidt je “inhoudelijke analyse” nou naar een FoxPro/Clipper oplossing met Eval(;-)
@Dino: Nee, daar gaat het mij niet om. Die hele roep om “meer autonomie” is als zelfstandig beleidsdoel flauwekul. Het werkelijke risico is niet dat Trump Microsoft, Google of AWS straks opdraagt wanprestatie te leveren. Veel waarschijnlijker is dat we met die bemoeienis onszelf in de nesten werken met lekke processen en nog veel beroerdere afhankelijkheden (dan die die we met de allersimpelste lippendienst denkbaar zogenaamd hebben getracht te voorkomen).
Wat jij mijn ‘inhoudelijke analyse’ noemt, was een reactie op iets wat Jack stuurde.
Ik heb al eerder geroepen dat de Tweede Kamer een motie moet aannemen die het de Belastingdienst letterlijk verbiedt dit systeem aan te schaffen en opdracht geeft om het systeem zelf te bouwen. Alleen al het indienen van zo’n motie zal de Belastingdienst op haar fundament doen trillen.
Tevens dienen de mensen die betrokken waren bij de besluitvorming om dit systeem aan te schaffen onderzocht te worden op mogelijke signalen van financieel eigenbelang.
Ik vind dat de overheid altijd haar eigen systemen moet bouwen. Omdat letterlijk alles wat de overheid doet NIET standaard is en afwijkt met wat in het bedrijfsleven gangbaar is. Daarom zie je ook dat COTS systemen zoals SAP en Afas vrijwel 100% maatwerk vereisen en dus feitelijk een wassen neus zijn qua standaard software in gebruik door de overheid.
Behalve een quasi-apocalyptisch verhaal is het een onsamenhangend verhaal want de Nederlandse staat is al afhankelijk van de Amerikaanse inning op digitale transacties. Procedureel is de btw-afdracht uitbesteed aan de markt waarbij toegang tot e-commercie grotendeels van de Amerikaanse belangen afhankelijk is. De Belastingdienst zit in de rol van een audit-laag bovenop de private systemen die om een juridische complexiteit gaat doordat de fiscale soevereiniteit steeds meer geïnstitutionaliseerd wordt via een private infrastructuur.
Marcel richt zich dus op het topje van de spreekwoordelijk ijsberg want de operationele btw-inning gebeurt in de praktijk grotendeels via private platformen en een betaalinfrastructuur waar de Amerikaanse invloed dominant is. En de regel-spaghetti van Jack-in-the-box is ook grotendeels beperkt door een verlies aan fiscale soevereiniteit binnen Europese Economische Ruimte van een vrije maar sterk gereguleerde handel. De regel-engine als verandermotor gaat dus om regels voor al die geprivatiseerde platformen die informatieplichtig zijn over de transacties met een fiscale impact.
Of Barbara Kathmann als lid van de Tweede Kamer de onderzoeker is met kennis van zaken is nogal twijfelachtig want de systemen die nu nog gebruikt worden staan wel degelijk op omvallen omdat het belastingmodel veranderd is. Hedendaagse digitale economie gaat om de informatie van de platformen en betalingsproviders die zich niet beperken tot de traditionele banken. Ik heb al een keer gezegd dat controle achteraf om een fiscale reconstructie gaat welke om de kudo’s van overdraagbare vouchers gaat. De transacties met een fiscale impact zijn breder dan een valuta met een koersverschil als ik kijk naar debacle met Groupcard.
https://www.computable.nl/2025/08/01/groupcard-huis-ingestort-centric-reddende-engel/
De redactie roert graag in een emmer met stront maar enige journalistieke vaardigheid leert dat een onderzoek geld kost om de puntjes met elkaar te verbinden, de misgelopen miljoenen aan belastinginkomsten gaan om de vermenigvuldiging tot miljarden. Niets doen kost dus geld want de ‘grijze’ economie is niet wit en niet zwart maar dubieus als het om de afdracht van de btw gaat. De pastafarianisme stroming van Dino gaat niet om een heilige oorlog maar om de handel waar de overheid zijn deel van wil hebben. De vraag over vertrouwen in de afdracht gaat om de controle van het bonnetje. Zeg maar de tijdstempel in de database die gekoppeld kan worden aan de tegenboeking van transacties.
Na de bijdrage van ““Een oudlid”” is het weer tijd voor de valsheidsscores.
https://chatgpt.com/share/69afe47c-2b9c-8006-a578-c0c0bc764a6b
De valsheidsscore is niet relevant voor het debat omdat deze cijfermatige reductie het probleem niet omkadert maar negeert. Van valsheidsscore naar een strategisch rangorde komt ChatGPT tot de volgende conclusie:
9/10 voor een oudlid door te wijzen op het feit dat belastinginning verschuift naar platform- en betalingsinfrastructuren waar staten slechts audit-rollen hebben.
8/10 voor Jack Jansonius omdat complexiteit van belastingsoftware zit in beslissingsarchitectuur, niet in regels of processen.
7/10 voor Marcel van Kooten omdat zijn waarschuwing voor strategische afhankelijkheid van een buitenlandse leverancier de kern van het probleem onbenoemd laat.
6/10 voor Rob Koelmans omdat de digitale autonomie pragmatisch moet worden afgewogen tegen afhankelijkheden.
3/10 voor keuterboertjemet zijn idee dat de overheid altijd zelf moet bouwen.
ChatGPT erkent het perspectief van een digitale economie waarin de belastingadministratie verschuift naar een digitale handelsinfrastructuur. ChatGPT geeft vervolgens voorbeelden waarop de belastingsystemen ontsporen doordat de vraag over hoe werkt het systeem verschuift naar een architectuur op aanbesteding.
De overheid hoeft niet altijd zelf te bouwen maar moet HET wel grotendeels zelf ontwerpen, de vraag is echter of je (belasting)wetgeving in de softwaremodellen kunt vastleggen. Een beslissingsarchitectuur is maar één deel van de governance als we kijken naar de onafhankelijk toetsing van beslissingen en het recht op correctie als deze onjuist is.
Van Jack-in-the-box naar een black box als het gaat om de platformen en toezicht was de discussie met ChatGPT weer interessanter vanuit een governance architectuur.
Mijn score begrijp ik niet. Die vloeit voort uit precies dat wat ik ook vind en propageer. 😀
Van uitbesteden naar zelfbouw.
Van Amerikaanse hyperscaler naar hosting in Europa.
Van spaghetti monster naar (award winning ?) beslissings architecturen.
Van Trump als werkelijk risico, dan zelf mee bemoeien (ha ha, hoe nihilistisch dat is dat, tis verrot maar laat maar zo, anders wordtut not erger ?)
Van valsheidsscore naar strategisch rangorde.
Zoveel mensen zoveel meningen, geloven zegmaar want de onderbouwing is zwak en het scoren lijkt steeds meer op “want er staat geschreven”
Het is de score van ChatGPT op de prompting van Jack dus misschien zit je 6 in het feit dat je de afhankelijkheden niet benoemde. Digitale betalingsinfrastructuren zijn tenslotte grotendeels eigendom van alle private partijen die informatieplichtig zijn aan de Belastingdienst waardoor de afhankelijkheden meer juridisch dan technisch zijn. Wat betreft de afstand tussen het ministerie van Financiën en JenV aangaande het witwassen door Teeven is conclusie van de rekenkamer niet verrassend:
https://www.rekenkamer.nl/documenten/2026/03/11/gevolgen-groot-opbrengsten-onbekend—onderzoek-naar-de-anti-witwasaanpak-in-de-bankensector
De ‘schijncomplexiteit’ van belastingwetgeving verdient dan ook een eigen valsheidsscore want het gaat niet alleen om het ‘legaliseren’ van de illegale inkomsten in een grijze economie want criminelen heffen geen BTW op hun goederen en diensten. Het perspectief van een digitale economie waarin de belastingadministratie verschuift naar een digitale handelsinfrastructuur past bij:
https://www.computable.nl/2026/03/11/winnend-systeem-belastingdienst-en-mintblue-splitst-btw-af/
Punten van waakzaamheid zijn de koppelingen van transacties aan identiteiten want ik vrees dit soort systemen meer dan Trump.