Ongeveer de helft van de gemeenten is bezig met experimenten rondom artificiële intelligentie (ai). Veelvoorkomende toepassingen zijn tekstanalyse, het genereren van begrijpelijke teksten en het opmaken van notulen. Hoewel er vaak actief gewerkt wordt aan een ai-strategie is beleid rondom beheer en controle vaak nog in ontwikkeling. Dat concludeert M&I/Partners in de AI Monitor Gemeenten 2024.
Voor dat onderzoek is de inzet van ai binnen 31 Nederlandse gemeenten van verschillende omvang onderzocht. ‘Veel gemeenten werken actief aan een ai-strategie, waarbij transparantie en ethiek belangrijke pijlers vormen. Toch is beleid rondom beheer en controle nog in ontwikkeling’, vatten de onderzoekers samen.
Zo heeft 32 procent van de ondervraagde gemeenten een ai-beleid dat de kaders, normen en werkafspraken voor de inzet van ai beschrijft. Bijna de helft (45 procent) geeft aan dat hun ai-beleid in ontwikkeling is. Bij 19 procent van de gemeenten is er (nog) geen beleid aanwezig. Drie procent van de gemeenten weet niet of er beleid is geformuleerd voor de inzet van ai.
Veel gemeenten zijn al wel bezig met de ontwikkeling van een visie en strategie op het gebied van ai. Daarin komen zaken als ethiek, eigenaarschap en regie, strategische doelstellingen, toegevoegde waarde en impact op dienstverlening aan de orde. Maar dit is dus nog niet geformaliseerd in beleid. De lokale overheden zien in dat ai kan bijdragen aan efficiëntere werkprocessen, hogere productiviteit en verbeterde dienstverlening. Toch ervaren gemeenten beperkingen, zoals een tekort aan kennis, middelen en duidelijke richtlijnen. Daarnaast spelen ethische en maatschappelijke vraagstukken een steeds grotere rol.
Ai-toepassingen
Veel voorkomende testtoepassingen waarvoor ai wordt ingezet zijn tekstanalyse, het genereren van begrijpelijke teksten en het automatisch opmaken van notulen (zie kader onderaan artikel). Ai wordt vooral gebruikt binnen de bedrijfsvoering, dienstverlening en het sociaal domein. Hoe verschillend de inzet van ai bij gemeenten is, blijkt uit verdiepende interviews met berokkenen van de gemeente Amersfoort en Apeldoorn.
Amersfoort experimenteert met een tool die gesprekken samenvat die het sociaal team van de gemeente bij mensen thuis aan de keukentafel voert. Apeldoorn kiest er juist voor om alleen met open en niet vertrouwelijke informatie te werken in een pilot met een digitale assistent voor het klantcontactcentrum dat de zoekfunctie van de kennisbank moet verbeteren.
In een flink aantal gemeenten zijn ‘ai-voortrekkers’ actief of teams die ai-initiatieven begeleiden. Met name functies op het gebied van privacy en security spelen een grote rol in die groepen. De voortrekkers zijn in de meeste gevallen de chief information security officer (ciso), adviseur informatiemanagement, informatiemanager en/of de cio.
Het valt M&I verder op dat gemeenten stappen zetten in trainingen en interne communicatie om de kennis en vaardigheden van ai bij medewerkers, de zogenoemde ai-geletterdheid, te vergroten. ‘In andere gemeenten blijft de aandacht hiervoor in achter, ondanks de verplichtingen vanuit de AI Act.’
Toepassingen van generatieve ai die worden genoemd zijn:
● Maken van (concept) teksten / eerste opzetjes van documenten
● Schrijfhulp en tekstgenerator
● Afstemmen van teksten op doelgroep
● Genereren van begrijpelijke teksten
● Herschrijven van teksten, bijvoorbeeld naar B1-niveau
● Vertalen van teksten
● Verbeteren van teksten
● Aanpassen van de toon in brieven
● Genereren van afbeeldingen voor bijvoorbeeld presentaties
● Chatbot ondersteuning
● Video ondertiteling
● Samenvatten van teksten
● Maken van programmeerscripts
● Ter inspiratie/ideevorming
● Zoekmachine Doorzoeken van wetten, regelingen en documenten
● Tekstanalyse
● Schrijven van beleid/beleidsvoorbereidingen
● Maken van notulen en actielijsten van vergaderingen
● Verslaglegging van gesprekken
