‘Dit uitbestedingsproject voor omzetbelasting moet koste wat kost stoppen’

Interview | Marcel van Kooten waarschuwt voor totale afhankelijkheid van VS‑software

Digitale autonomie en de Belastingdienst: op 10 en 19 maart bespreekt de Tweede Kamer de outsourcing van de software voor omzetbelasting. Marcel van Kooten startte de inmiddels landelijk gevoerde discussie in Computable. We kijken met hem vooruit. ‘Kijk naar hoe Donald Trump de regering van Spanje onder druk zet, dan weet je één ding: dit uitbestedingsproject moet coûte que coûte stoppen.’

Ict-expert Marcel van Kooten, gespecialiseerd in advies over sourcing en strategie voor onder meer de rijksoverheid (waaronder de Belastingdienst), maakte voor Computable een reconstructie op basis van openbare bronnen over de uitbesteding van applicatiediensten voor de omzetbelasting door de Staat. In maart vorig jaar ging deze opdracht naar het Amerikaanse Fast Enterprises, volgens Van Kooten een keuze die op gespannen voet staat met het Europese streven naar digitale autonomie.

Zijn artikel werd opgepikt door landelijke media, zorgde voor ophef in politiek Den Haag en leidde tot Kamervragen. Op 10 en 19 maart bespreekt de Tweede Kamer deze outsourcing van de software voor omzetbelasting. Kamerleden willen weten of er nog mogelijkheden zijn om van Fast Enterprises af te komen. Met Van Kooten nemen we alvast de hete hangijzers door.  

Wat was de aanleiding om, op persoonlijke titel, een reconstructie van deze aanbesteding voor on-premises applicatiediensten voor de omzetbelasting (OB) te maken?

‘Een analist van de New York Times zei eens: je moet niet van een mug een olifant maken, maar als je een olifant ziet vliegen moet je het wel even melden. Deze uitbesteding is onbestaanbaar. De kern van het Europese project – de EU – is het afzien van agressie tussen staten, én rule of law. Deze waarden en de instituties die ze borgen worden bedreigd door de Verenigde Staten, en door onze afhankelijkheid van dat land. Het afschaffen van Amerikaanse ­technologie is inmiddels zoveel als een morele plicht.

Voor het OB-systeem dient er alsnog een afweging te komen. Alle partijen, die hierbij een rol hebben gespeeld of hadden moeten spelen, dienen zich af te vragen hoe we betere beslissingen kunnen maken. Uiteindelijk moet dit leiden tot een betere regie met alle actoren zoals NCTV, CIO-Rijk, Rijksinkoop, SLM-Rijk en de ministeries en uitvoeringsorganisaties.’

Je artikel zorgde voor de nodige ophef én voor Tweede-Kamervragen? Wat vind je van de soms felle reacties.

‘De reacties zijn zoals verwacht. De emotie moet er af, bij voor- en tegenstanders.’

Staatssecretaris Eelco Eerenberg zei vrijdag 27 februari na de ministerraad: de servers staan in het datacenter van de Belastingdienst in Apeldoorn en het systeem wordt beheerd door mensen die daar werken. Hoe is dan de rolverdeling zoals bijvoorbeeld de controle voor Belastingdienst-medewerkers geregeld? Wie is bijvoorbeeld de superadmin in dit systeem?

‘Ik wil met nadruk wegblijven van een technisch debat. Ik zie een afleidingsmanoeuvre ontstaan in de vorm van een vage technische discussie over wie er nu op welke plek in de wereld op welke computer op welke knop drukt. Liefst totdat niemand er meer wat van snapt. Waar het om gaat is of er een totale afhankelijkheid is ontstaan. En het leveringsmodel creëert een totale  afhankelijkheid want als ‘Centennial Colorado’, waar Fast Enterprises zetelt, als eigenaar en kennismonopolist van het closed-source-systeem geen ondersteuning meer verleent voor bijvoorbeeld incident response, bug fixes, beheer en onderhoud, en systeemupdates bij aanpassing van wetgeving die ongetwijfeld nodig gaan zijn, dan stopt het in Apeldoorn gewoon.’

Hoe groot zijn de risico’s van afhankelijkheid van een bedrijf uit de VS nu echt?

‘Groot, we weten inmiddels dat conflicten escaleren naar het niveau van handel en commercie. Tijdens het Groenland-incident zetten nota bene Frankrijk en Duitsland de Europese Trade Bazooka op de agenda. Afgelopen week dreigde de Amerikaanse president Trump nog tot opschorting van alle handel en commerciële transacties met Spanje nadat dit land een beroep deed op het internationaal recht in de kwestie Iran. In een reactie zegt de Spaanse regering dat de VS de autonomie van private ondernemingen moet respecteren en dat ze over de noodzakelijke middelen beschikt om de impact te beperken en toeleveringskanalen te diversifiëren.

Voor de Nederlandse btw-heffing geldt dat laatste straks niet meer als we hiermee doorgaan. De VS is een hooligan state, agressief en onvoorspelbaar. Even dachten sommigen: ‘TACO’ – Trump Always Chickens Out. Je hoeft de krant maar te pakken om te zien dat dat niet klopt. De VS en daarmee de wereld zijn inmiddels nooit meer dan één Amerikaanse verkiezing verwijderd van nieuwe chaos. Daarbij moeten we ons realiseren dat Trump niet de start maar een product van een ontwikkeling is die al zo’n vijfentwintig jaar gaande is.’

“Een klein onderzoek door een onafhankelijke partij zal uitwijzen hoe het project simpel en verantwoord kan worden gestopt”

Het ministerie van Financiën stelt dat het proces te ver in de aanbesteding en uitvoering zit om nog terug te draaien. Zijn er in dat verband voorbeelden te noemen van systemen die ge- of ontkoppeld moeten worden?

‘Onzin. Barbara Kathmann, Tweede Kamerlid van GroenLinks-PvdA, heeft al bij de Belastingdienst uitgezocht dat er niks onomkeerbaars aan de hand is. Het lijkt me evident dat de huidige systemen en de kennis daarvan er nog gewoon zijn. Er is nergens overtuigend onderbouwd dat de systemen, die nu nog in gebruik zijn, op omvallen staan en de reden daarvoor is simpel: dat valt niet te onderbouwen. De aanbestedingsdocumentatie spreekt van twintig-vijfentwintig koppelingen met systemen, het McKinsey rapport noemt als voorbeelden Inning en Interactie. Een klein onderzoek door een onafhankelijke partij zal uitwijzen hoe het project simpel en verantwoord kan worden gestopt.’

Denemarken en Servië zijn sinds kort ook klant van Fast Enterprises…

‘Servië zit ideologisch in de hoek van de VS en heeft wat dat betreft waarschijnlijk minder zorgen. Denemarken scoort net als wij een eigen doelpunt. We zitten in Europa duidelijk in een overgangsfase. Premier Rob Jetten wil een meer leidende rol in Europa spelen. Hier is een kans om een statement te maken.’

Wat moet het ministerie van Financiën doen?

‘Je ziet nu dat er actie wordt ondernomen door de Kamer. Gezien de tekst van het regeerakkoord over digitale autonomie had ik wel verwacht dat de regering dat zelf zou doen en met een plan zou komen. Men dient een goede advocaat opdracht te geven om het contract af te kopen.

Daarnaast moet de Belastingdienst de nieuwbouw van het OB-systeem zelf ter hand nemen. Dat kan prima. Recentelijk zijn er de Europese btw-regelingen e-commerce en de KOR – Kleineondernemingsregeling – met zelfgebouwde software geïmplementeerd. Dus, start een intern project met om te beginnen twee fantastische it-software-architecten en drie van haar top-business-consultants en geef die de vrije hand. En het Adviescollege ICT – AcICT – moet er bovenop zitten, enerzijds om deze mensen te beschermen, anderzijds om te zorgen dat het niet al te wild wordt.’

Zo moeilijk hoeft dit toch ook niet te zijn: bij zo’n aanbesteding is er toch altijd een boeteclausule/afkoopsom?

‘Het contract is bij mijn weten niet gepubliceerd, ik weet niet wat daar in staat, maar er zal ongetwijfeld een compensatie voor de leverancier moeten komen. Noem het leergeld. Maar nogmaals: dat is iets voor juristen, en op de totale it-begroting van de Belastingdienst gaat het om weinig geld. Al is het zuur voor de belastingbetaler.’

En wat zijn de gevolgen als dit gebeurt voor andere aanbestedingen? Versterkt zo’n intrekking niet het beeld van de ‘onbetrouwbare overheid’?

‘Er zijn geen directe gevolgen voor andere aanbestedingen. Het zou goed zijn als het Rijk met kaders komt zodat de markt weet waar ze aan toe is. Denk aan do’s & don’ts, rode lijnen, modelcontracten met exit-condities, e.d.’

“Maar organisaties verschuilen zich achter deze regel. Ten onrechte”

Heb je een idee van hoe vaak dit bij ict-aanbestedingen speelt? Is er iets in te bouwen om Amerikaanse partijen tegen te houden? 

‘Door de alomtegenwoordigheid van VS-technologie is dit een wijdverbreid probleem. Partijen categorisch weren op basis van land van herkomst kan bij sancties, zoals nu voor de Russische Federatie. Categorisch tegenhouden van bedrijven uit de VS kan nu nog niet. Maar organisaties verschuilen zich achter deze regel. Ten onrechte. Je kunt voorwaarden stellen in de vorm van bijvoorbeeld garanties rond bescherming van data. In oktober vorig jaar publiceerde de Europese Commissie een Cloud Sovereigny Framework: als leveranciers niet compliant zijn kunnen ze worden afgewezen. Dat is geen nieuwe regelgeving maar meer een handreiking op basis van regelgeving die ook al gold bij de aanbesteding door het ministerie, en deels ook bruikbaar is voor on-premises-implementaties, zoals het OB-systeem van de Belastingdienst.

Bovendien gaan de ontwikkelingen nu snel op dit vlak. Zo was er recent het nieuws dat de Europese Commissie een wetsvoorstel indient voor een Industrial Accelerator Act waarmee bedrijven uit Europa categorisch voorrang kunnen krijgen op bedrijven uit de VS via een ‘made in EU‘-regeling. Dat geldt nog niet voor ict, maar het is een begin.’

Is er nog een speciale rol voor de politiek bij het OB-project van de Belastingdienst?

‘Er komt veel regelgeving op de Belastingdienst af in het kader van de Europese interne markt en dat is ontzettend belangrijk voor een sterk Europa en heeft prioriteit. Deze regelgeving moet in haar systemen worden verwerkt, De term ‘beleidsluwte’ voor nieuwe Nederlandse regelgeving om de dienst te ontzien qua druk op ict-vernieuwing heeft de connotatie van iets tijdelijks. In het AD van 5 maart spreekt de staatssecretaris wederom over de ‘brede wensen rond de btw’. Enerzijds denk je dan: daar gaan we weer. De Nederlandse belastingwetgeving behoort al tot de meest complexe ter wereld. Anderzijds: je kan het misschien ook zien als een opening naar de Kamer in het geopolitieke dossier.

Misschien moet men eens denken aan een klimaatverandering om in de sfeer van die metafoor te blijven. Iets permanents zeg maar, waardoor de Kamer terughoudend blijft met nieuwe regelgeving. Alle initiatieven bij elkaar, de Belastingdienst moet het wel allemaal kunnen behappen. Dat vergt een zorgvuldige afweging als onderdeel van een gezamenlijk plan.’